Άκης Παπαντώνης, Με αφορμή μια οπτασία

Το παλαιότερο, σωζόμενο, κείμενο δια χειρός Τόμας Μανν (1875-1955) είναι ένα —σύμφωνα με τον ίδιο— «πεζογραφικό σκιαγράφημα», ένα σύντομο διήγημα, υπό τον τίτλο Οπτασία. Δημοσιεύτηκε το 1893 στο περιοδικό Η Εαρινή Θύελλα (και η μετάφρασή του είναι μέρος μιας συλλογής διηγημάτων από την πρώιμη παραγωγή του Μανν, η οποία ονομάζεται Συγκεχυμένα ανέρχονται τα λησμονημένα¹). Έχοντας, λοιπόν, υπόψη τον αφηγηματικό τρόπο του Μαγικού Βουνού ή του Θανάτου στη Βενετία, το ολιγόλεκτο αυτό κείμενο του νομπελίστα συγγραφέα λειτούργησε ως μια αναπάντεχη(;) αντίστιξη. Η εικόνα ενός στιβαρού, συντηρητικού, Τόμας Μανν, ο οποίος —σύμφωνα με βιογραφικά στοιχεία που αποκαλύφθηκαν, μετά το θάνατό του, μέσα από γραπτές μαρτυρίες των παιδιών του²— τηρούσε ευλαβικά το καθημερινό του πρόγραμμα εργασίας με σκοπό την παραγωγή 500 (το λιγότερο) λέξεων ως το μεσημέρι, τις οποίες —ανεκδοτολογικά μαθαίνουμε— σπάνια άλλαζε, ενός συγγραφέα που βάσισε τους δευτερεύοντες χαρακτήρες στο Μαγικό Βουνό σε νατουραλιστικές περιγραφές της κόρης του, Κάτια, από την επίσκεψή της σε ελβετικό σανατόριο ώστε να είναι ακριβείς, ενός ανθρώπου που προλόγισε την ίδια συλλογή των πρώιμων γραπτών του¹ με τα λόγια «Εκείνοι που έχουν φυλλομετρήσει τα γραπτά μου θα θυμούνται πως εγώ τη μορφή ζωής του καλλιτέχνη, του ποιητή, διαρκώς την αντιμετώπιζα με άκρα δυσπιστία» (σ. 13), στέκεται ειρωνικά μπροστά στο είδωλό της στον καθρέφτη με αυτό το κρυπτικό, νεανικό, διηγήμα. Αντανακλαστικά —και όλως παραδόξως— έπιασα τον εαυτό μου να το ξαναγράφει, να ξανασκιαγραφεί το «σκιαγράφημα», ως μια ιδιότυπη συνομιλία ενός αναγνώστη του 21^ου αιώνα με ένα μείζονα συγγραφέα των αρχών του 20^ου. Το αποτέλεσμα της συνομιλίας μοιάζει κάπως έτσι:

 

Καθώς στρίβω μηχανικά άλλο ένα τσιγάρο, καθισμένος στην καρέκλα δίπλα στο κρεβάτι, και τρίμματα καπνού καταλήγουν στο σεντόνι, μου είναι αδύνατον να πιστέψω πως κρατιέμαι ακόμα ξύπνιος. Και καθώς ο ζεστός βραδινός αέρας, που μπαίνει από το ανοικτό παράθυρο δίπλα μου, δίνει στον καπνό του τσιγάρου παράξενα σχήματα και το φως της λάμπας τα φωτίζει λοξά μέχρι να διαλυθούν, είμαι βέβαιος πως —με μάτια ανοικτά— ήδη ονειρεύομαι.

 

Φυσικά, στ’ όνειρό μου, η φαντασία μου οργιάζει. Κουνιέμαι στην καρέκλα μου κι αυτή απαντά τρίζοντας, ενώ από το διπλανό δωμάτιο ακούγονται γέλια, έτσι που σχεδόν ξυπνάω. Δυσκολεύομαι να επαναφέρω τον εαυτό μου στον υπνωτισμό που μου προκαλούν τα ιδεογράμματα του καπνού, τα οποία σχηματίζονται στον αέρα. Πασχίζω —μισοκοιμισμένος ή μισοξύπνιος— να τα μεταφράσω. Ξαφνικά όμως, πάει, δεν νιώθω άλλο υπνωτισμένος. Νιώθω έξαψη —σαν ρίγος πυρετού, εντελώς παράλογου. Και η μνήμη μου προβάλλει στην εσωτερική επιφάνεια των βλεφάρων μου θολά περιγράμματα εικόνων που νόμιζα πως είχα ξεχάσει.

 

Κι όσο οι εικόνες έρχονται και ξανάρχονται, τόσο το ρίγος ανεβοκατεβαίνει τη σπονδυλική μου στήλη. Ιδρώνω στην καρέκλα μου. Η μνήμη μου γίνεται άπληστη. Το σκοτάδι δεν με δυσκολεύει —βλέπω όλο και καλύτερα. Τα περιγράμματα γίνονται όλο και λιγότερο θολά. Το σώμα μου συντονίζεται μαζί τους όλο και περισσότερο. Το σημείο που συγκεντρώνεται το βλέμμα μου είναι πια εντελώς συγκεκριμένο, το περίγραμμα ευκρινές και μέσα του: ένα σύμπαν. Μια βαρειά μυρωδιά υγρασίας και η υπόσχεση ενός ολόκληρου άλλου κόσμου. Κι όσο η έξαψη μεγαλώνει, τόσο τα γέλια από το διπλανό δωμάτιο μονώνονται.

 

Απλώνω το δεξί χέρι, το καλό. Οι αισθήσεις μου συναιρούνται: μια φυλλωσιά που μεγαλώνει σε λεία επιφάνεια σιλικόνης. Το άλλο μου χέρι, το αριστερό, το αδέξιο, με κρατά σφιχτά. Κι όσο το δεξί προχωρά, τόσο το αριστερό πάλλεται. Ο καπνός του τσιγάρου, που τώρα καίγεται στο περβάζι του παραθύρου, παίρνει πλέον όποιο σχήμα του υπαγορεύει η μνήμη. Και το φως της λάμπας δίπλα μου δεν έχει πια σημασία. Μέσα στην αριστερή μου παλάμη ο σφυγμός μου χτυπά δυνατά. Η πλάτη κολυμπάει στον ιδρώτα, η σιλικόνη λιώνει κάτω από τα δάκτυλά μου. Το βλέμμα μου θολώνει. Τελειώνω. Και τα ιδεογράμματα του καπνού γίνονται ξανά ακατανόητα. Άμορφα. Λύνονται και ξεφεύγουν αμετάφραστα από το ανοικτό παράθυρο.

 

Σκέφτομαι, ενώ σκουπίζω το αριστερό μου χέρι στο σεντόνι, πως είναι καλύτερα να μη θυμάται κανείς. Παίρνω βαθιές ανάσες, τα πόδια μου ακόμα τρέμουν. Αν είχα τη δυνατότητα να ξαναφέρω μπροστά στα μάτια το περίγραμμα εκείνου του σύμπαντος, θα το έκανα; Γέρνω πίσω στην καρέκλα, που ως δια μαγείας δεν τρίζει άλλο. Από το διπλανό δωμάτιο τα γέλια λες και ξανάρχισαν μόλις. Ο αέρας έχει πέσει. Το παράθυρο παραμένει ανοικτό και η κάφτρα του τσιγάρου έχει σταματήσει σύριζα στο περβάζι. Κλείνω τα μάτια και δεν καταφέρνω να θυμηθώ το σχήμα του στήθους σου, ή τη μυρωδιά ανάμεσα στα πόδια σου. Θυμάμαι μόνο πως ήμουν ευτυχισμένος δίπλα σου. Κι αυτό δεν είναι αρκετό για να με κάνει να κλάψω.

 

Με την τελευταία τελεία της δικής μου Οπτασίας, όσο βέβαια μια αφήγηση έχει πατρότητα, μιας και κάθε αφήγηση είναι μια ιστορία από δεύτερο (και τρίτο, τέταρτο) χέρι, αναρωτήθηκα αν τελικά ο Μανν δημοσίευσε το συγκεκριμένο γραπτό με το ψευδώνυμο Πάουλ Τόμας από συστολή πρωτοεμφανιζόμενου ή από αμηχανία μπροστά στο ίδιο του το δημιούργημα. Μέρες αργότερα ανακάλυψα αυτές τις αράδες από ένα αυτοβιογραφικό του σημείωμα³: «Μόνο το μέλλον θα κρίνει με σιγουριά την αξία και τη σημασία του έργου μου [...]· για μένα δεν είναι παρά τα χνάρια μιας ζωής που την έζησα συνειδητά, δηλαδή ευσυνείδητα».

 

 

---

 

¹ Συγκεχυμένα ανέρχονται τα λησμονημένα, Τόμας Μανν, μτφ. Αλ. Κυπριώτης, Ίνδικτος 2002.

 

² Family memoirs of Thomas Mann, Jeffrey Meyers, VQR Winter 1999 (Volume 75).

 

³ Για τη σειρά «Les Prix Nobel» (1930)., Μτφ. Μ. Τσάκος. Πηγή: http://dimartblog.com/

 

 

 

 

 

Το παραπάνω κείμενο του Άκη Παπαντώνη δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Οκτώβριο του 2015 στο περιοδικό ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ (τεύχος 205-206), στο πλαίσιο του αφιερώματος στον Τόμας Μανν με αφορμή τη συμπλήρωση 60 χρόνων από τον θάνατό του. 

 

Ο Άκης Παπαντώνης (Αθήνα, 1978) σπούδασε βιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, εργάστηκε ως ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και από το 2013 είναι Επίκουρος Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Κολωνίας. Έχει δημοσιεύσει πεζά σε ελληνικά και αγγλόφωνα λογοτεχνικά περιοδικά, κριτικά σημειώματα στην Εφημερίδα των Συντακτών, ενώ διηγήματά του έχουν συμπεριληφθεί στους συλλογικούς τόμους Είμαστε όλοι μετανάστες (Πατάκης, 2007)  και 11 λέξεις (Καλέντης, 2013). Για το πρώτο βιβλίο του, Καρυότυπος (Εκδόσεις Κίχλη, 2014) του απονεμήθηκε το 2015 το «Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Πεζογράφου» από το Περιοδικό για το βιβλίο και τις τέχνες Ο Αναγνώστης. 

 

Στις σελίδες της Logotexnia21 μπορείτε να διαβάσετε ένα απόσπασμα από τον Καρυότυπο, το κείμενό του «Δύο γράμματα», αλλά και ένα απόσπασμα από το διήγημα του Βούλγαρου συγγραφέα Μιροσλάβ Πένκοφ «Νυχτερινός ορίζοντας», το οποίο συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή διηγημάτων Ανατολικά της Δύσης (Αντίποδες, 2016), που κυκλοφορεί σε μετάφραση του Άκη Παπαντώνη.

 

Αλέξανδρος Κ., Τόμας Μανν - Ο τελευταίος έρωτας

Στις 11 Ιουλίου 1950 ο 75χρονος νομπελίστας συγγραφέας Τόμας Μανν θα σημειώσει στο προσωπικό του ημερολόγιο μεταξύ άλλων: «[…] Η παγκόσμια φήμη είναι για μένα αρκετά μηδαμινή, αλλά πόσο ανύπαρκτο βάρος έχει πλέον έναντι ενός χαμόγελου δικού του, του βλέμματος των ματιών του, της απαλότητας της φωνής του! […] Τρεις ημέρες ακόμη, και τον νεαρό δεν πρόκειται πλέον να τον ξαναδώ, το πρόσωπό του θα το ξεχάσω. Όχι όμως την περιπέτεια της καρδιάς μου. […]»[1]

 

Αυτή είναι μόνο μία από τις πάρα πολλές ημερολογιακές αναφορές του Τόμας Μανν στον νεαρό Franzl Westermeier, έναν 25χρονο σερβιτόρο στο Grand Hotel Dolder στη Ζυρίχη. Εκεί κατέλυσε ο συγγραφέας με την 45χρονη κόρη του, Έρικα, στις 25 Ιουνίου 1950, για να είναι κοντά στη σύζυγό του, η οποία έπρεπε να υποβληθεί σε μία γυναικολογική εγχείρηση. Αυτές οι ημερολογιακές αναφορές, οι οποίες μαρτυρούν με απαράμιλλο, άλλοτε βαθυστόχαστο, άλλοτε ποιητικό και άλλοτε παράφορο, τρόπο την ερωτική διάθεση του ηλικιωμένου συγγραφέα για τον νεαρό Westermeier, αρχίζουν την πρώτη ημέρα της άφιξης του Τόμας Μανν στο ξενοδοχείο και συνεχίζονται και μετά την αποχώρηση του (η τελευταία καταγράφεται στις 8 Νοεμβρίου 1950).

 

Όπως ήταν αναμενόμενο, η δημοσιοποίηση των ημερολογίων του Τόμας Μανν, για την ακρίβεια όσων δεν έκαψε ο ίδιος,[2] τα οποία όρισε να ανοιχτούν μετά την παρέλευση 20 χρόνων από τον θάνατό του, και ιδιαίτερα οι ομοφυλοφιλικές αναφορές του νομπελίστα συγγραφέα προκάλεσαν πολλές συζητήσεις.

 

Ακόμα και ο πάπας της γερμανικής λογοτεχνίας, Μαρσέλ Ράιχ-Ρανίτσκι, ασχολήθηκε με το ζήτημα αυτό και μεταφέροντας τα λόγια του ιστορικού, δημοσιογράφου και συγγραφέα Γκόλο Μανν (1909–1994), του τρίτου και μοναδικού γιου της οικογένειας που δεν αυτοκτόνησε, έγραψε στην αυτοβιογραφία του: “Τα ομοφυλοφιλικά συναισθήματα και οι σκέψεις, είπε ο Γκόλο, δεν του ήσαν επ’ ουδενί ξένα, όπως είναι γνωστό, του Τόμας Μανν. Δεν υπήρξε, όμως, ποτέ ομοφυλόφιλος εν ενεργεία. Η φαντασίωση, πως είχε επαφές με αγόρια του δρόμου, είναι παράλογη. Οι ομοφυλοφιλικές δραστηριότητές του, κατά τον Γκόλο, δεν είχαν «φθάσει ποτέ κάτω από τη ζώνη». Στο τέλος-τέλος η ομοφυλοφιλία του παρέμεινε σε εφηβικά όρια”.[3] Η δε νομικός και συγγραφέας Ελίζαμπετ Μανν Μποργκέζε (1918 -2002), η τρίτη κόρη της οικογένειας, δήλωσε σε συνέντευξή της στην Berliner Zeitung την 1^η Σεπτεμβρίου 2001 ότι οι ομοφυλοφιλικές επιθυμίες του Τόμας Μανν ήταν τόσο εκλεπτυσμένης αισθητικής και κάθε άλλο παρά σωματικής φύσεως, στον βαθμό που τα μεγαλύτερα αντικείμενα του πόθου του, ο Klaus Heuser και τελευταίος ο Franzl Westermeier ουδέποτε αντιλήφθησαν κάτι. Στην ίδια εφημερίδα, ο Γερμανός σκηνοθέτης Heinrich Breloer αποκάλυψε στις 3 Ιουνίου 2000 την έκπληξη του 75χρονου πλέον Westermeier, όταν τον επισκέφτηκε κατά την έρευνά του για την τηλεταινία Die Manns – Ein Jahrhunderroman και του έδειξε τις ημερολογιακές αναφορές του Τόμας Μανν στο άτομό του.

 

Ωστόσο, αυτός ο τελευταίος έρωτας του Τόμας Μανν δεν ήταν όπως οι προηγούμενοι, έστω και αν ο ίδιος ο συγγραφέας τον κατατάσσει στην ίδια κατηγορία μαζί με τον έρωτά του για τον Armin Martens, τον Williram Timpe, τον Paul Ehrenberg και τον Klaus Heuser.[4]

 

Αν και με την παραπάνω ομολογία του έρωτά του ο ηλικιωμένος συγγραφέας φαίνεται να διακηρύσσει τη μηδαμινότητα της πρωτοκαθεδρίας του στον χώρο των γερμανικών γραμμάτων, συγκρίνοντάς τη με το χαμόγελο, το βλέμμα και τη φωνή του νεαρού, τον οποίο δέκα ημέρες αργότερα θα αποκαλέσει «πολυαγαπημένο βλάκα»[5], στην πραγματικότητα πρόκειται για ακριβώς το αντίθετο, αφού ουσιαστικά υπογραμμίζει την πρωτοκαθεδρία αυτή, με έναν μοναδικό, ακραιφνώς Μαννικό, τρόπο. Γιατί ο έρωτας αυτός αποδείκνυε περίτρανα, πρωτίστως στον ίδιο, ότι δικαίως κατείχε την πρωτοκαθεδρία στο χώρο των γερμανικών γραμμάτων και ότι δικαίως το όνομά του θα έμενε στην ιστορία της γερμανικής λογοτεχνίας μαζί με εκείνο του Γκαίτε.

 

Άλλωστε, αυτός ήταν ο συγγραφέας, ο οποίος έναν χρόνο πριν είχε κληθεί επισήμως να μιλήσει στον εορτασμό των 200 χρόνων από τη γέννηση του Γκαίτε. Έτσι ο Γκαίτε είχε γίνει η αφορμή να επιστρέψει σε γερμανικά εδάφη ο νομπελίστας Τόμας Μανν έπειτα από δεκαέξι χρόνια αυτοεξορίας. Είχε μάλιστα δηλώσει ότι, είτε ήταν ευπρόσδεκτος είτε όχι, θα το ένιωθε κηλίδα στη ζωή του το να υπηρετεί μόνο εκτός έδρας το πνεύμα του Γκαίτε και συγχρόνως να αποφεύγει τη Γερμανία.[6] Η Γερμανία, βέβαια, δεν ήταν μόνο μία τότε και η πρόσκληση δεν θα μπορούσε παρά να είναι διπλή, και από τις δύο πλέον Γερμανίες. Έτσι, η επιστροφή του νομπελίστα συγγραφέα είχε προκαλέσει έριδα μεταξύ Δύσης και Ανατολής, αναγκάζοντάς τον, λίγο πριν την επίσκεψή του στη Βαïμάρη, να σπεύσει να δηλώσει στη Φρανκφούρτη ότι η πραγματική πατρίδα του είναι η ελεύθερη, η ανέγγιχτη από τις ζώνες κατοχής γερμανική γλώσσα.[7]

 

Πέρα από τη λογοτεχνική και φιλολογική σχέση του Τόμας Μανν με τον Γκαίτε, υπήρχε πάντα και μία εσώτερη σχέση, σε κάποιο βαθμό ίσως και ασυνείδητη, εκ μέρους του Τόμας Μανν, η οποία έφτανε τρόπον τινά τα όρια της ταύτισης.

 

Σε ένα κείμενο[8] που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1904 ο νεαρός τότε συγγραφέας Τόμας Μανν έκανε λόγο για το κουκλοθέατρο και τον ρόλο που έπαιξε στη ζωή του, παραπέμποντας επίσης στον ήρωα του διηγήματός του «Ο παλιάτσος»[9] αλλά και στον Χάννο Μπούντενμπρωκ και επισημαίνοντας με αυτόν τον τρόπο και τα αυτοβιογραφικά στοιχεία του έργου του. Πολλά χρόνια αργότερα, στις 2 και 3 Μαΐου 1940, ο Τόμας Μανν θα δώσει μία διάλεξη[10] στο πανεπιστήμιο Πρίνστον, κατά την οποία θα χρησιμοποιήσει αυτολεξεί την αναφορά στο κουκλοθέατρο από εκείνο το κείμενο του 1904, προσθέτοντας, ωστόσο, ένα σχόλιο για τον ρόλο που παίζει γενικότερα το κουκλοθέατρο στη ζωή μελλοντικών δημιουργών, αναφέροντας το παράδειγμα του Γκαίτε και τις αναμνήσεις που καταθέτει εκείνος στον δικό του Βίλχελμ Μάιστερ, αλλά και το παράδειγμα του Γκότφρηντ Κέλλερ και του δικού του Πράσινου Χάινριχ. Το λογοτεχνικό μέγεθος του Γκαίτε και του Κέλλερ δεν είναι ασφαλώς το ίδιο, όπως δεν είναι ίδια και η σημασία της αναφοράς τους για τον ίδιο τον Μανν.

 

Ήδη 4 χρόνια πριν από τη διάλεξη στο πανεπιστήμιο Πρνίστον, το 1936, ο Τόμας Μανν, μιμούμενος τον Γκαίτε, ο οποίος αρχίζει την αυτοβιογραφία του, Ποίηση και αλήθεια, περιγράφοντας τη θέση των πλανητών από αστρολογική σκοπιά,[11] αρχίζει με παρόμοιο τρόπο ένα βιογραφικό σημείωμα,[12] το οποίο γράφτηκε για Αμερικανούς αναγνώστες και δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά μεταφρασμένο στα Αγγλικά. Σύμφωνα με τον Hermann Kurzke, έναν από τους βιογράφους του, ο Τόμας Μανν είχε όντως ζητήσει ήδη από το 1926 να του καταστρώσουν το ωροσκόπιό του, το οποίο μάλιστα βρίσκεται στο Thomas-Mann-Archiv στη Ζυρίχη.[13]

 

Όταν ο Τόμας Μανν μιλούσε στο πανεπιστήμιο Πρίνστον για το κουκλοθέατρο και τον Γκαίτε, ήδη κυκλοφορούσαν οι τρεις από τους τέσσερεις τόμους του βιβλικού μυθιστορήματός του Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού,[14] το οποίο μπορεί και να μην είχε γραφτεί ποτέ, εάν ο συγγραφέας του δεν είχε βρει στην αυτοβιογραφία του Γκαίτε την ενασχόληση εκείνου κατά την εφηβεία του με την «ιστορία του Ιωσήφ» και την επιθυμία του να την επεξεργαστεί και να δημιουργήσει από αυτή ένα νέο και αυτόνομο έργο[15], μία επιθυμία που θα κάνει τον ίδιο τον Τόμας Μανν να δημιουργήσει από τη μισή σχεδόν Γένεσι της Παλαιάς Διαθήκης ένα έργο τεσσάρων τόμων, το οποίο υπερβαίνει τις 1800 σελίδες. Μάλιστα, έναν χρόνο πριν, το 1939, είχε ήδη κυκλοφορήσει το μυθιστόρημά του Η Λόττε στη Βαϊμάρη,[16] στο οποίο ο Τόμας Μανν είχε μιλήσει διά στόματος Γκαίτε, και είχε τρόπον τινά κατορθώσει να ταυτιστεί με εκείνον. Αυτή η ιδιότυπη ταύτιση του Τόμας Μανν με τον Γκαίτε ίσως έφτασε στον ανώτερο βαθμό της, όσον αφορά το λογοτεχνικό έργο του Μανν, με τη δημιουργία του δικού του πλέον Δόκτορος Φάουστους.[17]

 

Βέβαια, πολύ νωρίτερα, το 1911, είχε προηγηθεί μία αποτυχημένη προσπάθεια του 36χρονου νομπελίστα συγγραφέα να ασχοληθεί με τον Γκαίτε, η οποία οδήγησε στη συγγραφή της περίφημης νουβέλας του Ο θάνατος στη Βενετία.[18] Σε εκείνη τη διάλεξη στο πανεπιστήμιο Πρίνστον θα ομολογούσε 29 χρόνια αργότερα: «Αρχικώς ήθελα να κάνω κάτι εντελώς άλλο. Είχα ως αφετηρία μου την επιθυμία να κάνω αντικείμενο της αφήγησής μου τον όψιμο έρωτα του Γκαίτε για την Ulrike von Levetzow, να παραστήσω τον εξευτελισμό ενός υψηλού πλέον πνεύματος από το πάθος για ένα ερεθιστικό, αθώο κομμάτι ζωής […] Τότε δεν το τόλμησα να επικαλεστώ τη μορφή του Γκαίτε, δεν εμπιστεύτηκα τις δυνάμεις μου και παρεξέκλινα. Δημιούργησα έναν σύγχρονο ήρωα […]».[19]

 

Όπως γράφει ο Eckermann στις Συνομιλίες με τον Γκαίτε στα τελευταία χρόνια της ζωής του, και συγκεκριμένα στις 27 Οκτωβρίου και 17 Νοεμβρίου 1823,[20] ο Γκαίτε είχε όντως ερωτευτεί παράφορα στα 74 χρόνια του μία νεαρή, την οποία συνάντησε στο Μαρίενμπαντ. Ήταν η 19χρονη Ulrike von Levetzow [21] και μετά την επιστροφή του γηραιού συγγραφέα στην πόλη του, όλοι μιλούσαν για την περιπέτειά του.

 

Αυτό, λοιπόν, που δεν τόλμησε λογοτεχνικά, σε επίπεδο τέχνης, ο νεώτερος Τόμας Μανν, φαίνεται να το τόλμησε, ασυνείδητα, ο γηραιός, φθάνοντας στο σημείο να ταυτιστεί τρόπον τινά και σε επίπεδο ζωής πλέον με τον Γκαίτε. Ίσως και γι’ αυτό δεν προσπάθησε να κρύψει τον έρωτά του για τον νεαρό Franzl Westermeier, διακινδυνεύοντας μάλιστα να γίνουν αντιληπτά τα αισθήματα που έτρεφε για τον νεαρό σερβιτόρο και από τους άλλους ενοίκους του πολυτελούς ξενοδοχείου. Στο ημερολόγιό του ομολογεί μάλιστα ότι αστειευόταν για την αδυναμία που είχε στον νεαρό τόσο με την κόρη του όσο και με τη σύζυγό του, αναφέροντας χαρακτηριστικά ότι η Έρικα κάποια στιγμή, που εκείνος είχε ξεχαστεί και χάζευε το πρόσωπο του νεαρού, τον τράβηξε από το μανίκι και τον αποκάλεσε «ασυγκράτητο».[22]

ΥΠΟΣHΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Ημερολογιακή καταγραφή 11 Ιουλίου 1950 (μτφρ. Αλέξανδρος Κυπριώτης), βλ. Thomas Mann, Tagebücher 1949-1950. Herausgegeben von Inge Jens. S. Fischer Verlag, Frankfurt a. M., 1991.

[2] Το Μάιο του 1945 ο Τόμας Μανν έκαψε τα ημερολόγιά του που αφορούσαν τα χρόνια πριν από τον Μάρτιο του 1933, διασώζοντας μόνο εκείνα της περιόδου Σεπτέμβριος 1918 – Δεκέμβριος 1921, τα οποία και χρειαζόταν για το μυθιστόρημά του Δόκτωρ Φάουστους. Τα υπόλοιπα ημερολόγια που διασώθηκαν αφορούν την περίοδο Μάρτιος 1933 – Ιούλιος 1955.

[3] Μαρσέλ Ράιχ-Ρανίτσκι, Η ζωή μου. Μετάφραση: Αλέξανδρος Κυπριώτης. Ίνδικτος. Αθήναι, 2001. σ. 439.

[4] Η συνέχεια του εισαγωγικού αποσπάσματος από το ημερολόγιο του Τόμας Μανν είναι: “Προστέθηκε κι αυτός στη γκαλερί, την οποία δεν θα αναφέρει καμία «ιστορία της λογοτεχνίας», και η οποία μέσω του Klaus H. φθάνει πίσω σ’ εκείνους στο βασίλειο των νεκρών, τον Paul, τον Willri και τον Arnim”. 11 Ιουλίου 1950. βλ. Thomas Mann, Tagebücher 1949-1950. ό.π.

[5] «Γιατί δεν μου γράφει ότι είναι τιμή του και χαρά του; Πολυαγαπημένε βλάκα!». 21 Ιουλίου 1950, ό.π.

[6] βλ. «Ansprache im Goethejahr 1949», στο: Thomas Mann, Über mich selbst. Autobiographische Schriften. Gesammelte Werke in Einzelbänden, Frankfurter Ausgabe, S. Fischer Verlag, Frankfurt a. M., 1983. σ. 446.

[7] ό.π. σ. 446 κ.ε.

[8] βλ. «Kinderspiele», στο: Thomas Mann, Über mich selbst. ό.π. σ. 163.

[9] βλ. «Ο παλιάτσος» στο: Τόμας Μανν, Συγκεχυμένα ανέρχονται τα λησμονημένα. Δεκατρία πρώιμα διηγήματα και νουβέλες. Μετάφραση: Αλέξανδρος Κυπριώτης. Ίνδικτος, Αθήναι, 2002. σ. 99-100.

[10] βλ. «[On Myself] στο: Thomas Mann, Über mich selbst. ό.π. σ. 54.

[11] Johann Wolfgang Goethe, Dichtung und Wahrheit I, Insel Taschenbuch Verlag, Frankfurt a. M., 1975. σ. 15.

[12] «Γεννήθηκα την Κυριακή την 6^η Ιουνίου 1875 την δωδεκάτη μεσημβρινή. Οι θέσεις των πλανητών ήσαν ευνοϊκές, όπως με διαβεβαίωναν μετέπειτα συχνά οι μύστες της αστρολογίας, προοιωνιζόμενοι για το άτομό μου βάσει του ωροσκοπίου μου μία μακρά και ευτυχή ζωή καθώς και έναν ήρεμο θάνατο». (Μετάφραση: Αλέξανδρος Κυπριώτης) Thomas Mann, [Lebenslauf 1936], στο: Thomas Mann, Über mich selbst. ό.π. σ. 146.

[13] Hermann Kurzke, Thomas Mann. Das Leben als Kunstwerk. Eine Biographie. C. H. Beck Verlag, München, 2000. σ. 15.

[14] Thomas Mann, Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού. Μετάφραση: Λευτέρης Αναγνώστου. Gutenberg, Αθήνα, 2005.

[15] J. W. Goethe, Dichtung und Wahrheit, ό.π. σ. 158 κ.ε.

[16] Thomas Mann, Η Λόττε στη Βαϊμάρη. Μετάφραση: Θόδωρος Παρασκευόπουλος. Εξάντας, Αθήνα, 2000.

[17] Τόμας Μαν, Δόκτωρ Φάουστους. Η ζωή του γερμανού μουσουργού Άντριαν Λέβερκυν εξιστορημένη από ένα φίλο. Μετάφραση: Θόδωρος Παρασκευόπουλος. Πόλις, Αθήνα, 2002.

[18] Τόμας Μανν, Θάνατος στη Βενετία. Μετάφραση: Μαρία Κωνσταντινίδη. Ίνδικτος, Αθήναι, 2006.

[19] [On Myself], ό.π. σ. 72.

[20] Johann Peter Eckermann, Gespräche mit Goethe in den letzten Jahren seines Lebens. Insel Taschenbuch Verlag, o.O., 1990. σ. 54-56 και 498.

[21] ό.π. σ. 752.

[22] 7 και 8 Ιουλίου 1950, βλ. Thomas Mann, Tagebücher 1949-1950. ό.π.

Το κείμενο του Αλέξανδρου Κυπριώτη «Τόμας Μανν - Ο τελευταίος έρωτας» δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ (τεύχος 205-206), στο πλαίσιο του αφιερώματος στον Τόμας Μανν (1875-1955) με αφορμή τη συμπλήρωση 60 χρόνων από τον θάνατό του. Ο Αλέξανδρος Κυπριώτης έχει μεταφράσει δύο νουβέλες του Τόμας Μανν, Τόνιο Κραίγκερ - Ο Μάριο και ο Μάγος (εκδόσεις Ίνδικτος), και μία συλλογή με πρώιμα διηγήματα του συγγραφέα, Συγκεχυμένα ανέρχονται τα λησμονημένα (εκδόσεις Ίνδικτος).

Μία πρώτη λογοτεχνική προσέγγιση του τελευταίου έρωτα του Τόμας Μανν ήταν το σύντομο πεζογραφικό κείμενο του Αλέξανδρου Κυπριώτη Μεταμορφώσεις, που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην Εφημερίδα των Συντακτών (Ιούνιος 2014) και συμπεριλαμβάνεται στην ανθολογία ελληνικού διηγήματος Υπό σκιάν (Μάιος 2015, Οι εκδόσεις των συναδέλφων).

Διαβάστε ένα βιογραφικό σημείωμα για τον Τόμας Μανν και δείτε στη βιβλιοnet ποια βιβλία του κυκλοφορούν στα Ελληνικά.

Στις σελίδες της Logotexnia21 μπορείτε να διαβάσετε και ένα σύντομο αυτοβιογραφικό σημείωμα του συγγραφέα με τον τίτλο «Στον καθρέπτη», το διήγημα «Μια κάποια ευτυχία. Σπουδή», ένα απόσπασμα από τον «Τόνιο Κραίγκερ», καθώς και τη γνώμη του Φραντς Κάφκα για αυτή τη νουβέλα του Τόμας Μανν.

Αλέξανδρος Κ., Μεταμορφώσεις

 

Grand Hotel Dolder, Ζυρίχη, 25 Ιουνίου 1950, δεκαεννέα ημέρες μετά την εβδομηκοστή πέμπτη επέτειο των γενεθλίων του, ημέρα Κυριακή, απόγευμα.

 

Μια δυο ώρες μετά την άφιξή του στο Dolder, με τη συνοδεία της αγαπημένης θυγατέρας του, όπως πάντα, και ενώ διάβαζε στη βεράντα του ξενοδοχείου, πρέπει να άκουσε, παρά τη θέλησή του, κάποιους Γάλλους παραθεριστές να μιλούν για την προ ολίγων ωρών εισβολή βορειοκορεατικών στρατευμάτων στη Νότια Κορέα. Θα σκέφτηκε ότι δύο χρόνια πριν ακριβώς είχε αρχίσει ο αποκλεισμός του Βερολίνου, ο οποίος πεισματωδώς κράτησε έναν ολόκληρο χρόνο σχεδόν, παρά την εξίσου πεισματώδη και απροσδόκητα τελεσφόρα, από πολύ νωρίς, αερογέφυρα των συμμαχικών δυνάμεων. Και τότε θα σκέφτηκε ότι σε έναν μήνα ακριβώς θα συμπληρωνόταν πλέον ένας χρόνος από την πανηγυρική επιστροφή του σε γερμανικό έδαφος μετά από δεκαέξι χρόνια απουσίας, θα θυμήθηκε την επίσημη επίσκεψή του στη Φρανκφούρτη στον Μάιν, όπου τον είχαν υποδεχθεί μετά βαΐων και κλάδων, θα θυμήθηκε την εκκλησία του Αγίου Παύλου και τις λευκές γλαδιόλες που κοσμούσαν το πόντιουμ, προς στιγμή μάλιστα πρέπει να είχε την αίσθηση ότι μύριζε το άρωμά τους και ότι άκουγε τις ενθουσιώδεις επευφημίες του πολυπληθούς κοινού και πάλι, θα θυμήθηκε εκείνη την περίτεχνη φράση με την «κηλίδα στη ζωή» του κι ύστερα θα θυμήθηκε και τη δυσπιστία με την οποία τον σχολίαζαν λόγω της επικείμενης επίσκεψής του στη Βαϊμάρη, γεγονός που τον παρακίνησε να δηλώσει περίτρανα και κατηγορηματικά ότι εκείνος δεν καταλαβαίνει από ζώνες και τομείς κατοχής και ότι η πραγματική πατρίδα του είναι η ελεύθερη, η ανέγγιχτη από τις ζώνες κατοχής γερμανική γλώσσα, και θα θυμήθηκε ότι λίγες ημέρες μετά, στη Βαϊμάρη, είχε εμπλουτίσει κάπως εκείνη την ομιλία του, προσθέτοντας μεταξύ άλλων ότι παρά τις όποιες πολιτικές, οικονομικές και ιδεολογικές διαφορές δεν επιτρέπεται να χαθούν η ελευθερία, το δίκαιο και η αξιοπρέπεια του ατόμου. Τότε μάλλον θα σκέφτηκε ότι είχαν περάσει δεκατρείς μήνες από την αυτοκτονία του γιου του, και θα αισθάνθηκε πάλι τον ίδιο θυμό για την αποτρόπαιη πράξη του, κι αμέσως θα σκέφτηκε τη σύζυγό του και τη θυγατέρα του, όπως και τότε στη Στοκχόλμη, θα θυμήθηκε την από κοινού απόφασή τους, να μην διακόψουν την περιοδεία του, να μην ταξιδέψουν στις Κάννες, θα θυμήθηκε πόσο είχε υποφέρει η σύζυγός του. Κι αμέσως θα τη σκέφτηκε εκείνη τη στιγμή να υποφέρει στο νοσοκομείο, θα σκέφτηκε την επικείμενη εγχείρηση, θα ανησύχησε, στην ηλικία της, λίγες ημέρες πριν από την εξηκοστή έβδομη επέτειο των γενεθλίων της, δεύτερη εγχείρηση που αναγκαζόταν να υποστεί μέσα σε οκτώ χρόνια, θα θυμήθηκε τη δική του εγχείρηση, τέσσερα χρόνια πριν, όλα είχαν πάει καλά τότε, παρά τους φόβους της συζύγου του, και ήταν μεγαλύτερος τότε, όλα θα πάνε καλά και τώρα, θα σκέφτηκε, παρά τους φόβους του, και τότε θα σήκωσε τα μάτια από το βιβλίο του και θα περιέφερε το βλέμμα του στη βεράντα και στον κήπο του ξενοδοχείου. Είχε ανάγκη από ανάπαυση και ηρεμία.

 

Φορούσε μαύρο παντελόνι, λευκό σακάκι, λευκό πουκάμισο και λευκό παπιγιόν, ένας οινοχόος, ένας Γανυμήδης. Η θυγατέρα του τον ρώτησε από πού ήταν. Από το Μόναχο, τους είπε. Ήταν καστανός, γεροδεμένος, με πολύ χοντρό αυχένα, μαλλιά κοντά, ούτε ίσια ούτε σγουρά, κάπως κυματιστά, με χέρια πιο λεπτά απ’ ό,τι νόμιζε αρχικά, πρέπει να ήταν γύρω στα είκοσι πέντε, δεν ήταν μικρό παιδί, μάτια και δόντια όμορφα, φωνή ευχάριστη, γοητευτική.

 

Η ηρεμία δεν έλεγε να επέλθει. Ούτε και η ανάπαυση. Οκτώ ημέρες μετά τον ρώτησε να μάθει τ’ όνομά του, δύο φθόγγοι χειλικοί, τέσσερις συλλαβές, δεν ήξερε αν το συγκράτησε, ύστερα τον ρώτησε να μάθει τ’ όνομά του το μικρό, αυτό ήταν το κυριότερο, ένας φθόγγος χειλικός, μία συλλαβή, αισθάνθηκε ότι θα ήταν πολύ φυσικό να του μιλά εφεξής στον ενικό, δεν τόλμησε την οικειότητα αυτή, όσο περνούσαν οι ημέρες, ο χρόνος που τον έβλεπε δεν ήταν ποτέ αρκετός, δεν τους σέρβιρε πάντα εκείνος, του έπιανε συζήτηση μες στη σάλα, και την παρατραβούσε, και αδιαφορούσε για τα βλέμματα που παρατηρούσαν ιεροεξεταστικά την εγκαρδιότητα που του έδειχνε, σίγουρα είχε καταλάβει προ πολλού ότι τον συμπαθούσε, κάποια στιγμή, που είχε ξεχαστεί και χάζευε το πρόσωπό του, αισθάνθηκε ένα κοφτό και επανειλημμένο τράβηγμα στο δεξί μανίκι, στράφηκε αυτομάτως δεξιά, προς το μανίκι, κι είδε τη θυγατέρα του να τον κοιτάζει αυστηρή, ή αστειευόμενη, και την άκουσε να τον αποκαλεί ασυγκράτητο.

 

Στις 8 Ιουλίου, την επομένη, προσπάθησε να κατανοήσει τα αισθήματά του για τον μικρό, θυμήθηκε έναν στίχο, τον οποίο παρέθετε συχνά, για να τα εκλογικεύσει, αστειεύτηκε με τη σύζυγό του και τη θυγατέρα του για την αδυναμία που του είχε, αλλά την επομένη, την πρώτη φορά που στο δείπνο τούς σέρβιρε εκείνος και που αυτός μάταια πάσχιζε να του βρει ψεγάδια, αφού αντάλλαξαν κάποιες κουβέντες, επέστρεψε πολύ συγκινημένος και χαρούμενος στο δωμάτιό του, έγραψε στο ημερολόγιό του τις λέξεις που όφειλε να γράψει και αναγνώρισε, έκπληκτος τρόπον τινά, τι του συνέβαινε ύστερα από είκοσι πέντε χρόνια πάλι.

 

Στις 10 Ιουλίου, ολόκληρη ημέρα, δεν τον είδε.

 

 

Το διήγημα «Μεταμορφώσεις» δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην Εφημερίδα των Συντακτών  τον Ιούνιο του 2014, και συγκεκριμένα στο θερινό παράρτημα «Καλοκαίρι, μια συνάντηση» στο «Ανοιχτό βιβλίο», το οποίο επιμελείται ο Μισέλ Φάις. Οι «Μεταμορφώσεις» (από την ομώνυμη ανέκδοτη συλλογή διηγημάτων) στηρίζονται εν μέρει σε πραγματικά γεγονότα από τη ζωή του Γερμανού συγγραφέα Τόμας Μανν (6 Ιουνίου 1875 - 12 Αυγούστου 1955) και σε καταγραφές  από το ημερολόγιό του. Η φράση «ένας οινοχόος, ένας Γανυμήδης» προέρχεται από τη νουβέλα του Τόμας Μανν Ο Μάριο και ο Μάγος. Με τη φράση «θυμήθηκε έναν στίχο, τον οποίο παρέθετε συχνά» υπονοείται ο στίχος από το ποίημα του Φρήντριχ Χαίλντερλιν «Σωκράτης και Αλκιβιάδης» «Wer das Tiefste gedacht, liebt das Lebendigste»  [Όποιος το πιο βαθύ στοχάστηκε, αγαπά ό,τι πιο ζωντανό υπάρχει.] Στη φωτογραφία απεικονίζεται ο Τόμας Μανν με την κόρη του Έρικα Μανν,  στη Νέα Υόρκη το 1950.

Ο Αλέξανδρος Κυπριώτης είναι μεταξύ άλλων μεταφραστής και συγγραφέας. Ως Αλέξανδρος Κ. άρχισε να δημοσιεύει για πρώτη φορά κείμενά του στη Logotexnia21 τον Δεκέμβριο του 2009. Διηγήματά του έχουν δημοσιευτεί στα λογοτεχνικά περιοδικά (δε)κατα και ΝΗΣΙΔΕΣ, στην Εφημερίδα των Συντακτών, στο διαδικτυακό περιοδικό για το βιβλίο και τις τέχνες ο αναγνώστης, στο ηλεκτρονικό περιοδικό για το βιβλίο και τον πολιτισμό diastixo.gr και  στο ηλεκτρονικό περιοδικό για την ποίηση poema. Από τις εκδόσεις Ίνδικτος κυκλοφόρησε τον Ιούνιο του 2013 το πρώτο του βιβλίο, με τον τίτλο Μ' ένα καλά ακονισμένο μαχαίρι. Ιστορίες ανθρώπων.

Thomas Mann, Τόνιο Κραίγκερ

[...]

 

Ο Τόνιο ο Κραίγκερ καθόταν στο Βορρά κι έγραψε στη Λισαβέτα Ιβάνοβνα, τη φίλη του, καθώς της το ’χε υποσχεθεί.

 

Αγαπητή Λισαβέτα εκεί κάτω στην Αρκαδία, όπου θα επιστρέψω σύντομα, έγραψε. Ορίστε λοιπόν κατιτί σαν επιστολή, αλλά μάλλον θα σας απογοητεύσει, διότι λέγω να την κρατήσω λίγο γενική. Όχι πως δεν θα είχα τίποτε να διηγηθώ, πως δεν βίωσα με το δικό μου τρόπο τούτο ή τ’ άλλο. Στο σπίτι μου, στη γενέτειρά μου, ήθελαν μάλιστα να με συλλάβουν… αλλά γι’ αυτό θα μάθετε προφορικά. Έχω τώρα ενίοτε ημέρες, στις οποίες προτιμώ να λέγω με τρόπο καλό κάτι γενικό, αντί να διηγούμαι ιστορίες.

 

Ενθυμείστε άραγε ακόμη, Λισαβέτα, που κάποτε με αποκαλέσατε αστό, απολωλότα αστό; Με αποκαλέσατε έτσι κάποια ώρα που εγώ, αποπλανημένος από άλλες εξομολογήσεις, που είχα πρωτύτερα αφήσει να μου ξεφύγουν, σας εξομολογήθηκα την αγάπη μου γι’ αυτό που εγώ αποκαλώ ‘ζωή’· κι αναρωτιέμαι εάν ξεύρατε πόσο πολύ εκφράζατε με τούτο την αλήθεια, πόσο πολύ είναι ένα και το αυτό η αστικότητά μου με την αγάπη μου για τη ‘ζωή’. Τούτο το ταξίδι μού έδωκε την αφορμή να το συλλογιστώ…

 

Ο πατέρας μου, ξεύρετε, ήταν βόρειας ιδιοσυγκρασίας: παρατηρητικός, εμβριθής, καθωσπρέπει από πουριτανισμό και με τάσεις μελαγχολίας· η μάνα μου απροσδιόριστα εξωτικού αίματος, ωραία, αισθαντική, αφελής, συγχρόνως αμελής και περιπαθής και κάπως παρορμητικά έκλυτη. Δίχως αμφιβολία καμιά ήταν τούτη μια μείξη, που εγκυμονούσε εξαίρετες δυνατότητες - κι εξαίρετους κινδύνους. Αυτό που προέκυψε ήταν το εξής: ένας αστός, που απωλέσθη στην τέχνη, ένας μποέμ με νοσταλγία για την καλή του την ανατροφή, ένας καλλιτέχνης με τύψεις συνειδήσεως. Διότι η αστική μου η συνείδηση είναι βέβαια που με κάμει να διακρίνω σε πάσα μία καλλιτεχνία, πάσα μία εξαιρετικότητα και πάσα μία ιδιοφυΐα κάτι βαθιά αμφίσημο, βαθιά κακόφημο, βαθιά αμφίβολο, που με πλημμυρίζει με τούτη την αγαπημένη αδυναμία για το απλοϊκό, καλοκάγαθο κι ευχάριστα φυσιολογικό, το ανιδιοφυές και ευυπόληπτο.

 

Στέκομαι ανάμεσα σε δυο κόσμους, δεν είμαι σε κανέναν στον τόπο μου και ως εκ τούτου δυσχεραίνομαι λίγο. Εσείς οι καλλιτέχνες με αποκαλείτε αστό, και οι αστοί ορέγονται να με συλλάβουν… δεν ξεύρω ποιο απ’ τα δυο πιότερο με πικραίνει. Οι αστοί είναι κουτοί· εσείς οι λάτρεις της ομορφιάς όμως, εσείς που με ονομάζετε φλεγματικό και δίχως αποθυμιά, θά ’πρεπε ν’ αναλογιστείτε πως υπάρχει κάποια καλλιτεχνία τόσο βαθιά, τόσο εξ αρχής κι από το πεπρωμένο, που καμιά αποθυμιά δεν της εμφανίζεται γλυκύτερη κι αξιότερη να την αισθανθεί από εκείνη για της συνήθειας τις ηδονές.

 

Θαυμάζω τους υπερήφανους και ψυχρούς, που δοκιμάζονται στις ατραπούς της μεγάλης, της δαιμονικής της ομορφιάς και περιφρονούν τον ‘άνθρωπο’ - αλλά δεν τους ζηλεύω. Διότι εάν είναι κατιτί σε θέση να κάμει έναν ποιητή από έναν λογοτέχνη, τότε είν’ τούτη η αστική η αγάπη μου για το ανθρώπινο, το ζωντανό και το συνηθισμένο. Άπασα η θερμότητα, άπασα η καλοσύνη, άπασα η κωμική διάθεση προέρχεται από τούτη, και σχεδόν μου φαίνεται σαν νά ’ναι ’κείνη η αγάπη η ίδια, για την οποία έχει γραφεί πως μπορεί κανείς να ομιλεί τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων κι όμως δίχως αυτήν είναι μονάχα χαλκός ηχών και κύμβαλον αλαλάζον.

 

Ό,τι έχω κάμει, δεν είναι τίποτε, δεν είν’ πολύ, σχεδόν τίποτε. Θα κάμω καλύτερα, Λισαβέτα, - τούτο είν’ υπόσχεση. Ενώ γράφω, φθάνει εδώ επάνω σ’ εμένα βουίζοντας το πέλαγος, κι εγώ κλείνω τα μάτια μου. Βλέπω έναν αγέννητο και σκιώδη κόσμο, που επιθυμεί να οργανωθεί και να διαμορφωθεί, βλέπω ένα πλήθος σκιών ανθρώπινων μορφών, που μου γνέφουν να τις μαγέψω και να τις απολυτρώσω: τραγικές και γελοίες και τέτοιες που είναι και τα δυο συγχρόνως, - και σε τούτες είμαι αφοσιωμένος πολύ. Αλλά η πιότερο βαθιά και κλεφτή μου αγάπη ανήκει στους ξανθούς και γαλανομάτηδες, τους ανοιχτόχρωμους ζωντανούς, τους ευτυχισμένους, τους αξιαγάπητους και συνηθισμένους.

 

Μην αμφισβητείτε τούτη την αγάπη, Λισαβέτα· είναι καλή και γόνιμη. Έχει μέσα της αποθυμιά και μελαγχολική ζήλια και τόση δα λίγη περιφρόνηση και μια μακαριότητα αγνή πολύ.

Μετάφραση από τα Γερμανικά: Αλέξανδρος Κυπριώτης

Το παραπάνω απόσπασμα είναι το τελευταίο κεφάλαιο από τη νουβέλα του Τόμας Μανν Τόνιο Κραίγκερ (1903), η οποία συμπεριλαμβάνεται στο βιβλίο Τόνιο Κραίγκερ - Ο Μάριο και ο Μάγος που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίνδικτος. Σύμφωνα με τον Φραντς Κάφκα "το καινούργιο του «Τόνιο Κραίγκερ» [...] έγκειται [...] στον λόγω ιδιοσυστασίας ωφέλιμο [...] έρωτα του αντιθέτου", όπως έγραψε σε ένα γράμμα προς τον φίλο του Μαξ Μπροντ, στον οποίο έδωσε να διαβάσει τη νουβέλα του Τόμας Μανν.  Στις σελίδες της Logotexnia21 δημοσιεύεται επίσης το διήγημα του Τόμας Μανν Μια κάποια ευτυχία. Σπουδή (1904) και ένα αυτοβιογραφικό σημείωμα του συγγραφέα, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1907 με τον τίτλο Στον καθρέπτη.

Franz Kafka, [...σαν βροχερός καιρός...]

 

Απορώ που δεν μου έγραψες τίποτε για τον Τόνιο Κραίγκερ. Αλλά λέγω με τον νου μου: «Ξέρει πόσο χαίρομαι όταν παίρνω γράμμα του και για τον Τόνιο Κραίγκερ πρέπει να πει κανείς κάτι. Προφανώς μου έχει λοιπόν γράψει αλλά υπάρχουν συμπτώσεις, μπόρες, σεισμοί, το γράμμα χάθηκε». Αμέσως μετά όμως θύμωσα μ’ αυτή τη σκέψη, αφού δεν είχα διάθεση να γράψω, και βρίζοντας που έπρεπε ν’ απαντήσω σ’ ένα άγραφο ίσως γράμμα, άρχισα να γράφω:

 

Όταν έλαβα το γράμμα σου, σκεπτόμουν μες στη σύγχυσή μου αν έπρεπε να ’ρθω σ’ εσένα ή να σου στείλω λουλούδια. Αλλά δεν έκαμα τίποτε απ’ τα δύο, εν μέρει από αμέλεια, εν μέρει επειδή φοβόμουν μην κάμω ανοησίες, αφού έχω χάσει λίγο τη σειρά μου κι είμαι θλιμμένος σαν βροχερός καιρός.

 

Να, όμως, που μου έκαμε καλό το γράμμα σου. Διότι όταν μου λέγει κανείς ένας είδος αλήθειας, εγώ το βρίσκω υπεροπτικό. Με διδάσκει μ’ αυτό, με υποβιβάζει, αναμένει εκ μέρους μου τον μόχθο κάποιας ανταπόδειξης, χωρίς όμως να κινδυνεύει ο ίδιος, αφού εκείνος μέλλει βέβαια να θεωρεί απρόσβλητη τη δική του την αλήθεια. Αλλά όσο ιεροτελεστικό, ασυλλόγιστο και συγκινητικό κι αν είναι, όταν καταλογίζει κανείς μία προκατάληψη σε κάποιον, είναι ακόμη πιο συγκινητικό, όταν την αιτιολογεί και μάλιστα όταν την αιτιολογεί με προκαταλήψεις πάλι.

 

Γράφεις ίσως και για την ομοιότητα με τη δική σου την ιστορία «Εκδρομή στο βαθύ κόκκινο». Κι εγώ σκεπτόμουν παλαιότερα μια τέτοια εκτεταμένη ομοιότητα, προτού διαβάσω τώρα τον «Τόνιο Κραίγκερ» πάλι. Διότι το καινούργιο του «Τόνιο Κραίγκερ» δεν έγκειται στην ανεύρεση τούτης της αντίθεσης (Δόξα τω Θεώ που δεν είμαι αναγκασμένος πια να πιστεύω σε τούτη την αντίθεση, είναι μια αποθαρρυντική αντίθεση) παρά στον λόγω ιδιοσυστασίας ωφέλιμο (ο ποιητής στην «Εκδρομή») έρωτα του αντιθέτου.

 

Αν λοιπόν αποδεχθώ ότι εσύ έχεις γράψει γι’ αυτές τις αντιθέσεις, δεν καταλαβαίνω γιατί το γράμμα σου στο σύνολό του είναι τόσο αναστατωμένο και πνευστιά. (Είναι πιθανό να το θυμάμαι απλώς και μόνο εγώ ότι έτσι ήσουν την Κυριακή το πρωί.) Σε παρακαλώ ηρέμησε λίγο

 

Ναι, ναι είναι καλό που κι αυτό το γράμμα θα χαθεί

 

Δικός σου Φραντς Κ.

 

Ύστερα από δυο ημέρες που έχω ξεμάθει.

 

Μετάφραση από τα Γερμανικά: Αλέξανδρος Κυπριώτης

Το παραπάνω γράμμα απευθύνεται στον συγγραφέα Μαξ Μπροντ (1884-1968), φίλο του Φραντς Κάφκα (1883-1924), είναι γραμμένο το φθινόπωρο του 1904 και παρέμεινε ανεπίδοτο. Η νουβέλα του Τόμας Μανν (1875-1955) Τόνιο Κραίγκερ δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στη Neue Rundschau [Νέα Επιθεώρηση] τον Φεβρουάριο του 1903, όπου και την πρωτοδιάβασε ο Φραντς Κάφκα,  και στη συνέχεια συμπεριλήφθηκε στον τόμο Τριστάνος. Έξι νουβέλες που εκδόθηκε την ίδια χρονιά από τον εκδοτικό οίκο S. Fischer στο Βερολίνο.  Το φθινόπωρο του 1904 ο Μαξ Μπροντ ολοκλήρωσε τη νουβέλα, την οποία ο Κάφκα αναφέρει ως Εκδρομή στο βαθύ κόκκινο, και τη διάβασε στον ίδιο και τον  Όσκαρ Μπάουμ (1883-1941), στο σπίτι του δεύτερου. Έπειτα από αυτή τη συνάντηση, ο Φραντς Κάφκα έδωσε στον Μαξ Μπροντ να διαβάσει τον Τόνιο Κραίγκερ του Τόμας Μανν, τον οποίο εκτιμούσε ως συγγραφέα. Άλλωστε, τον Ιανουάριο του 1904 ο Κάφκα είχε ήδη μιλήσει στον Μπροντ και για το διήγημα του Τόμας Μανν Μια κάποια ευτυχία, η πρώτη πρότασή του οποίου τον είχε μαγέψει. Η νουβέλα του Μπροντ εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1909 στο Βερολίνο από τον εκδοτικό οίκο Juncker, με τον τίτλο Erziehung zur Hetäre. Ausflüge ins Dunkelrote [Εκπαίδευση για εταίρα. Εκδρομές στο βαθύ κόκκινο]. Το παραπάνω γράμμα του Φραντς Κάφκα δημοσιεύεται για πρώτη φορά ολόκληρο στα Ελληνικά. Ένα μικρό απόσπασμα του έχει συμπεριληφθεί ως σημείωση στο βιβλίο του Nicholas Murray Κάφκα. Η παραπάνω μετάφραση ολόκληρου του γράμματος έμενε ξεχασμένη στον υπολογιστή του μεταφραστή από το 2005 και βρέθηκε τυχαία χάρη σε μια πρόσκληση από την Ομάδα βιβλίου του Πόρτο Ράφτη για συζήτηση με αφορμή τη Μεταμόρφωση του Φραντς Κάφκα.

Thomas Mann, Στον καθρέπτη

Ό,τι αντικρίζω, αξιότιμη σύνταξη, στον καθρέπτη σας είναι εκπληκτικό και σκανδαλώδες, - παραδέχομαι πως υποκειμενικά δεν μου είναι λίγο αρεστό, σημειώνω όμως κατηγορηματικά πως εγώ δεν θα ήμουν σε θέση να το επικροτήσω υπό μία υψηλότερη έννοια.

Έχω ένα σκοτεινό και εξευτελιστικό παρελθόν, ούτως ώστε μου είναι εξαιρετικά οδυνηρό να ομιλώ γι’ αυτό ενώπιον του κοινού σας. Εν πρώτοις είμαι ένας ξοφλημένος γυμνασιόπαις. Όχι πως θα είχα απορριφθεί στις απολυτήριες εξετάσεις, θα ήταν μεγαλοστομία, εάν ισχυριζόμουν κάτι τέτοιο. Αντιθέτως δεν έφθασα μήτε καν στην ογδόη· ήμουν κιόλας στην εβδόμη εσχατόγηρος. Ακαμάτης, πεισματάρης και γιομάτος έκλυτο χλευασμό για το όλο πράγμα, μισητός στους δασκάλους του αξιοσέβαστου για τα χρόνια του ιδρύματος, στους εξαίρετους άνδρες, οι οποίοι - έχοντας απόλυτο δίκιο, συμφωνώντας απολύτως με κάθε πείρα, με κάθε πιθανότητα - προφήτευσαν τη δική μου βεβαία κατιούσα, κι είχα το πολύ-πολύ στα μάτια μερικών συμμαθητών εξ αιτίας κάποιας δύσκολα προσδιοριζόμενης υπεροχής μια κάποια υπόληψη: έτσι εξέτισα τα χρόνια, μέχρι που μου εξέδωσαν το δικαιόγραφο μονοετούς στρατιωτικής θητείας.

Διέφυγα μ’ εκείνο στο Μόναχο, όπου μετά τον θάνατο του πατέρα μου, ο οποίος υπήρξε ιδιοκτήτης εταιρείας σιτηρών και γερουσιαστής στη Λυβέκκη, είχε μετακομίσει και διέμενε η μητέρα μου· κι εφόσον μολαταύτα δίσταζα να παραδοθώ πάραυτα και αναφανδόν στην αργία, μπήκα, έχοντας τη λέξη «προσωρινά» στην καρδιά μου, ασκούμενος στα γραφεία κάποιας πυρασφαλιστικής εταιρείας. Αντί όμως να προσπαθώ να εξοικειωθώ με τις επιχειρήσεις, θεώρησα καλό καθήμενος στην περιστρεφόμενη πολυθρόνα μου να γράφω στα κλεφτά ένα φανταστικό διήγημα, μια ερωτική ιστορία ανάμεικτη με στίχους, την οποία κατόπιν κατάφερα να μου δημοσιεύσουν σ’ ένα ανατρεπτικά διακείμενο μηνιαίο περιοδικό και για την οποία μάλιστα καμάρωνα και κάπως.

Έφυγα από το γραφείο, προτού με πετάξουν έξω, δήλωσα πως ήθελα να γίνω δημοσιογράφος, και για κάνα δυο εξάμηνα παρακολούθησα ως ακροατής στις ανώτατες σχολές του Μονάχου μέσα σε μια μπερδεμένη και ανωφελή ανακατωσούρα διαλέξεις ιστορίας, εθνικής οικονομίας και φιλολογίας. Ξαφνικά ωστόσο, σαν βαγαπόντης σωστός, τα βρόντηξα όλα και πήγα στην αλλοδαπή, στη Ρώμη, όπου τριγυρνούσα για έναν χρόνο δίχως σχέδια και δίχως απασχόληση. Περνούσα τις ημέρες μου γράφοντας και καταβροχθίζοντας εκείνα τ’ αναγνώσματα τα οποία ονομάζουν λογοτεχνικά και στα οποία ένας άνθρωπος ευυπόληπτος στρέφεται το πολύ-πολύ για διασκέδαση κατά τις ώρες της ανάπαυσής του, - και τα βράδια μου με ποντς και παίζοντας ντόμινο. Κατείχα ακριβώς τα μέσα, να ζω και να καπνίζω δίχως μέτρο πολλά από εκείνα τα γλυκά σιγαρέτα της πεντάρας, τα οποία μονοπωλεί το ιταλιάνικο κράτος και στα οποία εγώ τον καιρό εκείνο ήμουν μέχρι σκασμού υποταγμένος.

Έχοντας επιστρέψει στο Μόναχο μαυρισμένος, ισχνός και σε αρκετά καταβεβλημένη κατάσταση, αναγκάστηκα τελικά να κάμω χρήση του δικαιογράφου εθελοντικής θητείας μου. Εάν όμως ελπίζετε ν’ ακούσετε πως στον στρατιωτικό τομέα αποδείχθηκα κάπως ικανότερος απ’ ό,τι σ’ άλλους, τότε θ’ απογοητευτείτε. Ύστερα από τρεις μήνες κιόλας, πριν απ’ τα Χριστούγεννα ακόμη, απολύθηκα μ’ έναν απλούστατο χαιρετισμό, εφόσον τα πόδια μου δεν έλεγαν να συνηθίσουν σ’ εκείνο το ιδεώδες κι ανδρικό βάδισμα τ’ οποίο λέγεται βηματισμός παρέλασης, κι εγώ ήμουν διαρκώς κλινήρης με τενοντίτιδα. Αλλά το σώμα υποτάσσεται μέχρι κάποιον συγκεκριμένο βαθμό στο πνεύμα, κι εάν ήταν μέσα μου ζωντανή η παραμικρή αγάπη για ’κείνο το ζήτημα, τότε οι πόνοι θα είχαν μάλλον κατανικηθεί.

Αρκεί, αποστρατεύτηκα και συνέχισα με πολιτικά την αμελή ζωή μου. Κάποιο χρονικό διάστημα ήμουν ένας από τους συντάκτες του Simplicissimus, βλέπετε, κατέβαινα απ’ το ένα σκαλοπάτι στ’ άλλο. Έμπαινα στην τέταρτη δεκαετία της ζωής μου.

Και τώρα; Και σήμερα; Μήπως στρογγυλοκάθομαι με γυάλινο βλέμμα κι ένα μάλλινο κασκόλ στον λαιμό μαζί με άλλους χαμένους μαντράχαλους σε κάποιο καπηλειό αναρχικών; Μήπως έχω κατρακυλήσει στον βούρκο, όπως θα ήταν αρμόζον;

Όχι. Αίγλη με περιβάλλει. Τίποτε δεν συγκρίνεται με την ευτυχία μου. Είμαι νυμφευμένος, έχω μίαν εξαιρετικά ωραία, νεαρή γυναίκα - μία γυναίκα πριγκίπισσα, εάν θέλετε με πιστεύετε, της οποίας ο πατέρας είναι μεγάλος και τρανός καθηγητής πανεπιστημίου και η οποία απ’ τη δική της την πλευρά έχει περάσει στις απολυτήριες εξετάσεις, δίχως γι’ αυτό να με κοιτάζει αφ’ υψηλού, καθώς και δύο ακμαία, τα πλείστα υποσχόμενα τέκνα. Είμαι κύριος μιας μεγάλης κατοικίας σε άριστη τοποθεσία με ηλεκτρικό φως και όλα τα κομφόρ της σύγχρονης εποχής, διαρρυθμισμένης με τα πλέον εξαίσια έπιπλα, τάπητες και πίνακες ζωγραφικής. Το σπιτικό μου είναι πλούσιο, διατάσσω τρεις γεροδεμένες υπηρέτριες κι ένα σκοτσέζικο τσοπανόσκυλο, τρώγω μάλιστα με το πρωινό τσάι μου κουλουράκια και φορώ σχεδόν αποκλειστικά λουστραρισμένες μπότες. Τι άλλο; Κάμνω ταξίδια του θριάμβου. Επισκέπτομαι τις πόλεις, προσκεκλημένος από φιλότεχνες ομηγύρεις, κάμνω τις εμφανίσεις μου με φράκο, και οι άνθρωποι κουρταλούν τα χέρια, με το που εμφανίζομαι εγώ. Πέρασα επίσης απ’ τη γενέτειρά μου. Τα εισιτήρια για τη μεγάλη την αίθουσα του καζίνο είχαν όλα πωληθεί, μου απένειμαν ένα δάφνινο στεφάνι, και οι συμπολίτες μου χειροκρότησαν. Πανταχού λέγουν τ’ όνομά μου με τα φρύδια υψωμένα, ανθυπολοχαγοί και νεαρές κυρίες μου ζητούν με τα πλέον τιμητικά λόγια το αυτόγραφό μου, κι εάν αύριο πάρω κάποιο παράσημο, δεν θα μου κάμει και αυτό εντύπωση καμμία.

Και πώς κι όλα αυτά; Μέσω ποίου πράγματος; Αντί ποίων πραγμάτων; Εγώ δεν έχω αλλάξει, δεν έχω βελτιωθεί. Εγώ απλώς συνέχισα να καταγίνομαι με ό,τι καταγινόμουν ήδη ως χείριστος μαθητής, τουτέστιν να ονειροπολώ, να διαβάζω βιβλία ποιητικά και να σκαρώνω παρόμοια και του λόγου μου. Αντ’ αυτών είμαι τώρα όλο μεγαλεία. Αλλά είν’ αυτή άραγε η λογική ανταμοιβή του βίου του δικού μου; Εάν με έβλεπαν οι θεματοφύλακες της νιότης μου μες στη μεγαλοπρέπειά μου, θα άρχιζαν σίγουρα να αμφιβάλλουν για όλα όσα πίστευαν.

Εκείνοι που έχουν φυλλομετρήσει τα γραπτά μου θα θυμούνται πως εγώ τη μορφή ζωής του καλλιτέχνη, του ποιητή διαρκώς την αντιμετώπιζα με άκρα δυσπιστία. Στην πραγματικότητα ποτέ δεν θα παύσουν οι τιμές τις οποίες αποδίδει η κοινωνία στο είδος τούτο εμένα να με εκπλήσσουν. Ξεύρω τι είναι ένας ποιητής, διότι κατά γενική ομολογία είμαι και του λόγου μου. Ένας ποιητής είναι, εν ολίγοις, ένας απολύτως άχρηστος σε όλους τους τομείς των σοβαρών δραστηριοτήτων, σκεπτόμενος μόνο τρέλες, στο κράτος όχι μόνο καθόλου χρήσιμος, αντιθέτως μάλιστα ενάντια διακείμενος σύντροφος, ο οποίος δεν χρειάζεται καν να διαθέτει εξαιρετικές λογικές ικανότητες, αντιθέτως μπορεί να είναι αργού και κάθε άλλο παρά κοφτερού πνεύματος, όπως ήμουν πάντοτε εγώ, - πέραν τούτου ένας ενδόμυχα παιδαριώδης, επιρρεπής στην ασωτία και από κάθε άποψη αμφιβόλου φήμης τσαρλατάνος, ο οποίος δεν θα έπρεπε να αναμένει τίποτε άλλο από την κοινωνία - και κατά βάθος δεν αναμένει και τίποτε άλλο - παρά σιωπηρή περιφρόνηση. Γεγονός όμως είναι πως η κοινωνία σε τούτο το γένος των ανθρώπων παρέχει τη δυνατότητα να επιτυγχάνει στους κόλπους της υπόληψη κι υπέρτατη ευζωία.

Εμένα τούτο με βολεύει· εγώ έχω όφελος απ’ αυτό. Δεν είναι όμως και ορθό. Τούτο μέλλει να ενθαρρύνει το κακό και στην αρετή οργή να προκαλεί.

Μετάφραση από τα Γερμανικά: Αλέξανδρος Κυπριώτης

Το κείμενο "Στον καθρέπτη" ["Im Spiegel"] δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Δεκέμβριο του 1907, στη Λογοτεχνική Ηχώ [Literarisches Echo] στο Βερολίνο και αποτελεί ένα τρόπον τινά "βιογραφικό σημείωμα" του 32χρονου τότε συγγραφέα Τόμας Μανν. Στα Ελληνικά μεταφράστηκε και συμπεριλήφθηκε για πρώτη φορά, αντί προλόγου, στη συλλογή διηγημάτων Συγκεχυμένα ανέρχονται τα λησμονημένα που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίνδικτος. Διαβάστε μια εισαγωγή στη ζωή και το έργο  του Τόμας Μανν, η οποία συμπεριλαμβάνεται στο βιβλίο του Τόνιο Κραίγκερ. Ο Μάριο και ο μάγος, το οποίο κυκλοφορεί επίσης από τις εκδόσεις Ίνδικτος. Επισκεφθείτε τη σελίδα της βιβλιοnet για τον Τόμας Μανν και δείτε ποια βιβλία του κυκλοφορούν στα Ελληνικά.

© Εκδόσεις Ίνδικτος + Alexandros Kypriotis

Thomas Mann, Μια κάποια ευτυχία. Σπουδή

Σιωπή! Θα διεισδύσουμε σε μια ψυχή. Στα πεταχτά τρόπον τινά, επιτροχάδην και για κάνα δυο σελίδες μονάχα, διότι είμαστε τρομερά απασχολημένοι. Ερχόμαστε από τη Φλωρεντία, από παλαιά εποχή· εκεί ασχολούνται με έσχατες και δυσχερείς υποθέσεις. Κι εάν διευθετηθούν, - πού πηγαίνουμε; Στην αυλή ίσως, σε κάποιον βασιλικό πύργο, - ποιος ξεύρει; Παράξενα πράγματα που λαμπυρίζουν αμυδρά είν’ έτοιμα ν’ αποκατασταθούν… Άννα, φτωχή, μικρή βαρόνη Άννα, δεν έχουμε χρόνο πολύ για εσένα! - -

Μέτρο τριών τετάρτων και τσουγκρίσματα ποτηριών, - οχλοβοή, αντάρα, ψίθυροι και βήματα χορού: μας γνωρίζουν, γνωρίζουν τη μικρή μας την αδυναμία. Είναι άραγε, επειδή εκεί παίρνει η οδύνη τα πλέον βαθιά, τα πλέον διψασμένα μάτια, που αρεσκόμαστε τόσο πολύ να συχνάζουμε μυστικά σε τόπους όπου η ζωή γιορτάζει τις απλοϊκές της τις γιορτές;

«Εύελπις», φώναξε ο βαρόνος Χάρρυ, ο ίλαρχος, σ’ ολάκερη την αίθουσα, ενώ έπαψε να χορεύει. Κρατούσε ακόμη με τον δεξή βραχίονα τη ντάμα του αγκαλιασμένη και στήριζε το αριστερό χέρι στο πλευρό. «Τούτο δεν είναι βαλς, αλλά πένθιμες κωδωνοκρουσίες, άνθρωπέ μου! Δεν έχετε παλμό στο σώμα σας· πελαγοδρομείτε κι αεροβατείτε απλώς. Να παίξει ο ανθυπολοχαγός φον Γκέλπζάτελ πάλι, για να βρούμε τον ρυθμό μας. Κατεβείτε, εύελπις! Χορέψτε, εάν είστε καλύτερος σ’ αυτό!»

Και ο εύελπις σηκώθηκε, χτύπησε τους πτερνιστήρες τον έναν με τον άλλον και άδειασε σιωπηλός το πόντιουμ στον ανθυπολοχαγό Γκέλπζάτελ, ο οποίος άρχισε πάραυτα να κρούει με τις μεγάλες και λευκές, τις διάπλατα τεντωμένες παλάμες του το πιάνο φόρτε κι αυτό να κουδουνίζει και να βουίζει.

Ο βαρόνος Χάρρυ, πάει να πει, είχε παλμό στο σώμα του, το μέτρο του βαλς και του εμβατηρίου, ευθυμία και υπερηφάνεια, ευτυχία, ρυθμό κι αίσθημα νικητή. Το σακάκι των ουσάρων με τα χρυσά δεσίματα ταίριαζε υπέροχα με το νεαρό, ξαναμμένο πρόσωπό του, το οποίο δεν έδειχνε ίχνος έγνοιας και περισυλλογής. Ήταν αναψοκοκκινισμένο, όπως συμβαίνει στους ξανθούς ανθρώπους, μολονότι τα μαλλιά της κεφαλής του και το μουστάκι του φάνταζαν καστανά, και τούτο ήταν κάτι το πικάντικο για τις κυρίες. Η ερυθρά ουλή επάνω απ’ τη δεξιά παρειά έδινε στο ειλικρινές ύφος του μιαν αγριωπή και θρασεία έκφραση. Δεν ήξευραν αν σήμαινε λαβωματιά ή πτώση απ’ τ’ άλογο, - εν πάση περιπτώσει κάτι τι μεγαλοπρεπές. Χόρευε σαν θεός.

Ο εύελπις όμως πελαγοδρομούσε κι αεροβατούσε, εάν επιτρέπεται να χρησιμοποιηθεί η φράση του βαρόνου Χάρρυ με μεταφορική σημασία. Τα βλέφαρά του παραήταν πολύ μεγάλα, ούτως ώστε ουδέποτε μπορούσε ν’ ανοίξει τα μάτια του κανονικά· επίσης η στολή τού έπεφτε λίγο μπόλικη και του έπλεε στο σώμα, κι ένας Θεός ξεύρει πώς είχε καταλήξει στη στρατιωτική σταδιοδρομία. Είχε συμμετάσχει απλώς απρόθυμα σ’ εκείνο το γλέντι της λέσχης με τα «Χελιδόνια», αλλά είχε εν τούτοις έρθει, επειδή ούτως ή άλλως ήταν αναγκασμένος να έχει κατά νου να μην δίνει αφορμές· διότι πρώτον ήταν αστικής καταγωγής, και δεύτερον υπήρχε κάτι τι σαν βιβλίο του, κάποια σειρά φανταστικών ιστοριών, τις οποίες είχε γράψει ή συγγράψει, όπως λέγουν, ο ίδιος και τις οποίες μπορούσε ν’ αγοράσει ο καθείς στο βιβλιοπωλείο. Τούτο έμελλε να προκαλεί μια κάποια συγκεκριμένη δυσπιστία έναντι του ευέλπιδος.

Η αίθουσα της λέσχης των αξιωματικών στο Υψηλόδαμο ήταν μεγάλου μήκους και πλάτους, παραήταν ευρύχωρη όντως για τους τριάντα άνδρες που διασκέδαζαν τούτη τη βραδιά εκεί. Οι τοίχοι και το βάθρο των μουσικών ήταν στολισμένοι με ψεύτικους πλισέδες από γύψο βαμμένο κόκκινο, κι απ’ την κακόγουστη την οροφή κρέμονταν δυο γυριστοί πολυέλαιοι, στους οποίους έκαιγαν στραβά και στάζοντας τα κεριά. Αλλά το σανιδωτό το δάπεδο το έτριβαν ολάκερο το πρωινό επτά σε διατεταγμένη υπηρεσία ουσάροι, και στο τέλος κι οι ίδιοι οι κύριοι αξιωματικοί δεν μπορούσαν ν’ απαιτήσουν περισσότερα μεγαλεία σε μια πολίχνη, Άβδηρα και Κουρουνίτσα σαν το Υψηλόδαμο. Άλλωστε ό,τι μείωνε τη λάμψη της γιορτής αναπληρωνόταν από τη χαρακτηριστική, τη μαριόλικη ατμόσφαιρα που έδινε στη βραδιά τη φυσιογνωμία της, απ’ το απαγορευμένο κι υπεροπτικό συναίσθημα, να συνευρίσκεται κανείς με τα «Χελιδόνια». Ακόμη κι οι ανόητες οι ορντινάντσες κρυφογελούσαν με τρόπο κουτοπόνηρο, όταν τοποθετούσαν τις μπουκάλες καμπανίτη στους κάδους με τον πάγο δίπλα στα τραπεζάκια με τα λευκά καλύμματα, τα οποία ήταν στημένα στις τρεις πλευρές της αίθουσας, έκαμναν έναν γύρο με το βλέμμα τους, χαμήλωναν τα μάτια μειδιώντας, σαν υπηρετικό προσωπικό, το οποίο σιωπηλά και δίχως να φέρει ευθύνη παρέχει την επικουρία του σε κάποια τολμηρή παρεκτροπή, - τα πάντα εν όψει των «Χελιδονιών».

Των χελιδονιών, των χελιδονιών; - Καλά, εν συντομία, ήταν τα «Χελιδόνια της Βιέννης»! Τραβούσαν ανά τους τόπους σαν σμήνος ταξιδιάρικων πουλιών, ταξίδευαν, μάλλον τριάντα τον αριθμό, από πόλη σε πόλη κι εμφανίζονταν σε καφωδεία και θέατρα βαριετέ πέμπτης κατηγορίας, τραγουδώντας σε στάση ανέμελη με φωνές που αλάλαζαν και κελαηδούσαν το αγαπημένο τους και λαμπρό τραγούδι:

Σαν τα χελιδόνια ξαναρθούν,

Τότε θα ιδούν! Τότε θα ιδούν!

Ήταν ένα καλό τραγούδι, με ευνόητο χιούμορ, και το τραγουδούσαν με τις επιδοκιμασίες εκείνου του τμήματος του κοινού που διέθετε κατανόηση.

Έτσι είχαν έρθει τα «Χελιδόνια» στο Υψηλόδαμο και τραγουδούσαν στο ζυθοπωλείο του Γκούγκελφινκ. Φρουρά στρατοπέδευε στο Υψηλόδαμο, ένα ολάκερο σύνταγμα ουσάρων, κι επομένως είχαν κάθε δικαίωμα να προϋποθέτουν πως θα υπήρχε κάποιο βαθύτερο ενδιαφέρον στους έγκυρους τους κύκλους. Βρήκαν περισσότερα, βρήκαν ενθουσιασμό. Τό ’να βράδυ μετά τ’ άλλο κάθονταν οι ανύμφευτοι αξιωματικοί στα πόδια τους, άκουγαν το τραγούδι των χελιδονιών κι έπιναν εις υγείαν των κορασίδων τον ξανθό ζύθο του Γκούγκελφινκ· δεν πέρασε πολύς καιρός, και πήγαν κι οι νυμφευμένοι κύριοι, και μια βραδιά εμφανίστηκε ο συνταγματάρχης φον Ρούμλερ αυτοπροσώπως, παρακολούθησε το πρόγραμμα με τεταμένη συμμετοχή και τελικά εξέφρασε προς διάφορες πλευρές την ανεπιφύλακτη αναγνώρισή του για τα «Χελιδόνια».

Τότε όμως είχε ωριμάσει μεταξύ των ανθυπολοχαγών και των ίλαρχων το σχέδιο, να δημιουργηθεί κάποια οικειότητα με τα «Χελιδόνια», να προσκαλέσουν στη λέσχη κάποιες απ’ αυτές, τις δέκα ομορφότερες επί παραδείγματι, σε μιαν εύθυμη βραδιά μ’ αφρώδες κρασί κι ιλαρότητα. Οι ανώτεροι κύριοι δεν επιτρεπόταν να ξεύρουν τίποτε έναντι του κόσμου για την επιχείρηση κι ήταν αναγκασμένοι βαρεία τη καρδία να το αποκρύπτουν· αλλά δεν πήραν μέρος μονάχα οι ελεύθεροι ανθυπολοχαγοί, αλλά κι οι νυμφευμένοι υπολοχαγοί και ίλαρχοι, και μάλιστα (τούτο ήταν το γαργαλιστικό του πράγματος, το αληθινό εύρημα), και μάλιστα με τις κυρίες τους.

Κωλύματα κι ενδοιασμοί; Ο υπολοχαγός φον Λέφτσαν είχε βρει τον σοφό λόγο, πως για τους στρατιώτες τα κωλύματα κι οι ενδοιασμοί υφίστανται ακριβώς γι’ αυτό, για να τα υπερκερούν και να τους διασκεδάζουν! Κι ας φρικιούσαν οι αγαθοί κάτοικοι του Υψηλοδάμου, όταν θα πληροφορούνταν πως οι αξιωματικοί έφεραν σε επαφή τις κυρίες τους με τα «Χελιδόνια», - εκείνοι ασφαλώς δεν θα επέτρεπαν παρόμοια στους εαυτούς τους. Υφίσταται όμως ένα ύψος, υφίστανται θρασείες κι ανεξερεύνητες περιοχές της ζωής, στις οποίες είναι ήδη πάλι ελεύθερο να κάμνει κανείς ό,τι θα τον στιγμάτιζε και θα τον ατίμαζε σε βαθύτερες σφαίρες. Και μήπως δεν ήταν συνηθισμένοι οι έντιμοι εντόπιοι ν’ αναμένουν απ’ τους ουσάρους τους παντός είδους ασυνήθιστα; Οι αξιωματικοί περνούσαν έφιπποι τις ημέρες που είχε λιακάδα χαρά θεού απ’ τα πεζοδρόμια επάνω, όποτε τους ερχόταν: τούτο είχε συμβεί. Μια φορά, κατά το βράδυ, έπεσαν πυροβολισμοί στην πλατεία της Αγοράς, πράγμα που εξ ίσου μονάχα οι αξιωματικοί θα μπορούσαν να είναι: και μήπως πέρασε από κανενός τον νου για τούτο να γογγύσει; Το κάτωθι ανέκδοτο έχει επανειλημμένως επιβεβαιωθεί.

Μία πρωία μεταξύ πέντε και έξι η ώρα ο ίλαρχος βαρόνος Χάρρυ διατελούσε εν διαθέσει ζωηρά επιστρέφοντας μαζί με κάποιους συναδέλφους από κάποια νυχτερινή διασκέδαση· ήταν ο ίλαρχος φον Χύνεμανν καθώς κι οι υπολοχαγοί κι ανθυπολοχαγοί Λε Μαιστρέ, ο βαρόνος Τρούξες, ο φον Τράουτενάου και ο φον Λίχτερλω. Όταν οι κύριοι περνούσαν την Παλαιά Γέφυρα, τους απάντησε ένας παραγιός του φούρναρη, ο οποίος έχοντας στον ώμο ένα μεγάλο καλάθι με κουλούρια και σφυρίζοντας ξέγνοιαστος το τραγούδι του, τραβούσε με τη δροσιά του πρωινού τον δρόμο του. «Δώσ’ τα ’δώ!», φώναξε ο βαρόνος Χάρρυ, άρπαξε το καλάθι απ’ το χερούλι, το στροβίλισε τόσο επιδέξια, ώστε δεν του έπεσε μήτε ένα κουλούρι, τρεις φορές γύρω-γύρω και το εξακόντισε ύστερα σε μιαν απόσταση, η οποία έδειξε τη δύναμη του βραχίονά του, πέρα μακριά στα θολά νερά. Ο παραγιός του φούρναρη, μαρμαρωμένος κατ’ αρχάς από τον φόβο, σήκωσε ύστερα, όταν είδε τα κουλούρια του να πλέουν και να βυθίζονται, ψηλά τα χέρια με κραυγές θρηνητικές και χειρονομούσε σαν απελπισμένος. Αφού οι κύριοι ευφράνθηκαν λίγο χρόνο με τον παιδικό φόβο του, ο βαρόνος Χάρρυ τού έριξε ένα νόμισμα, το οποίο ξεπερνούσε σε αξία το περιεχόμενο του καλαθιού κατά το τριπλάσιο, οπότε γελώντας συνέχισαν οι αξιωματικοί την επιστροφή τους. Τότε κατάλαβε το αγόρι πως είχε να κάμει με ανθρώπους ευγενείς, και σώπασε…

Τούτη την ιστορία την έπιασε γρήγορα στο στόμα του ο κόσμος, αλλά ας τολμούσε κανείς να κάμει μούτρα για αυτό! Χαμογελώντας ή τρίζοντας τα δόντια τους – την αποδέχτηκαν απ’ τον βαρόνο Χάρρυ και τους συναδέλφους του. Κύριοι ήταν αυτοί! Κύριοι υπεράνω του Υψηλοδάμου! Κι έτσι οι κυρίες των αξιωματικών συνευρέθηκαν με τα «Χελιδόνια». –

Φάνηκε πως ο εύελπις δεν τα κατάφερνε καλύτερα στον χορό απ’ ό,τι στην εκτέλεση του βαλς, διότι πήγε, δίχως ν’ αναζητήσει ντάμα, και κάθισε με μιαν υπόκλιση σ’ ένα απ’ τα τραπεζάκια, δίπλα στη μικρή βαρόνη Άννα, τη σύζυγο του βαρόνου Χάρρυ, στην οποία απηύθυνε μερικές δειλές κουβέντες. Να συνομιλήσει με τα «Χελιδόνια» αδυνατούσε ο νεαρός ο άνδρας. Ένιωθε έναν αληθινό φόβο για εκείνες, αφού έβαζε με τον νου του πως τούτο το είδος των κορασίδων εκείνον, ό,τι κι εάν έλεγε αυτός, θα τον κοίταζε παράξενα· και τούτο τον πονούσε τον εύελπι. Αφού όμως σ’ εκείνον, σύμφωνα με το είδος των πολλών νωθρών και αχρησίμευτων φύσεων, ακόμη και η χείριστη μουσική τού προκαλούσε μια διάθεση λακωνικότητας, βαρυθυμίας και σκεπτικισμού, και η βαρόνη Άννα, της οποίας αυτός της ήταν παντελώς αδιάφορος, έδινε απλώς αφηρημένες απαντήσεις, σώπασαν σύντομα κι οι δυο και περιορίστηκαν μ’ ένα κάπως ανέκφραστο και κάπως παραμορφωμένο χαμόγελο, το οποίο παραδόξως πώς το είχαν και οι δυο τους, να κοιτάζουν του χορού τα λικνίσματα και τους κύκλους.

Τα κεριά των πολυελαίων τρεμόλαμπαν κι έσταζαν τόσο πολύ, που είχαν εντελώς παραμορφωθεί από τα στρεβλά και σχεδόν στερεοποιημένα τρεξίματα της στεαρίνης, κι από κάτω τους περιστρέφονταν και ολίσθαιναν τα ζευγάρια υπό του ανθυπολοχαγού Γκέλπζάτελ τους ρυθμούς που άναβαν φωτιές. Πιέζοντας τις μύτες προς τα κάτω έκαμναν τα πόδια βήματα μεγάλα, στρέφονταν μ’ ελαστικότητα και σύρονταν παραπέρα. Τα μακριά τα σκέλη των κυρίων κάμπτονταν λίγο, μαζεύονταν κι απλώνονταν, εκτινάσσονταν και συνέχιζαν να στροβιλίζονται. Οι φούστες ανέμιζαν. Τα πολύχρωμα σακάκια των ουσάρων περιδινούνταν, και με μια φιλήδονη κλίση της κεφαλής έγερναν οι κυρίες τις μέσες τους στων χορευτών τις αγκάλες.

Ο βαρόνος Χάρρυ κρατούσε ένα εκπληκτικά όμορφο «Χελιδόνι» αρκετά σφιχτά στο στήθος του με τα δεσίματα, έχοντας το πρόσωπό του κοντά στο δικό της και κοιτάζοντάς την κατ’ ευθείαν μες στα μάτια. Το χαμόγελο της βαρόνης Άννας ακολουθούσε το ζευγάρι. Εκεί στριφογυρνούσε ο κομψός ανθυπολοχαγός φον Λίχτερλω μαζί του ένα κοντό, παχύ, στρογγύλο σαν σφαίρα «Χελιδόνι» μ’ ένα ασυνήθιστο ντεκολτέ. Κάτω όμως απ’ τον έναν τον πολυέλαιο χόρευε αληθινή κι ειλικρινής η κυρία ίλαρχου φον Χύνεμανν, η οποία πάνω απ’ όλα τα πράγματα αγαπούσε τον καμπανίτη, κάμνοντας κύκλους εντελώς ανιδιοτελώς μ’ ένα τρίτο «Χελιδόνι», ένα γλυκούλικο πλάσμα με φακίδες, που το πρόσωπό του ακτινοβολούσε απ’ την ασυνήθιστη την τιμή κατά πολύ. «Αγαπητή βαρόνη», εκφράστηκε αργότερα η κυρία φον Χύνεμανν στην κυρία υπολοχαγού φον Τρούξες, «τούτες οι κορασίδες δεν είναι καθόλου αμόρφωτες, σας μετρούν στα δάχτυλα όλες τις φρουρές του ιππικού στο βασίλειο.» Αυτές χόρευαν η μία με την άλλη, επειδή ήταν υπεράριθμες δύο κυρίες, και δεν παρατήρησαν καθόλου πως οι πάντες αποσύρονταν σιγά-σιγά απ’ το επίκεντρο, για να τις αφήσουν εντελώς μονάχες να επιδεικνύονται. Εν τέλει το πρόσεξαν εν τούτοις και στάθηκαν η μια δίπλα στην άλλη καταμεσής της αίθουσας, με γέλωτες, χειροκροτήματα και ζητωκραυγές να τις κατακλύζουν παντελώς…

Ύστερα ήπιαν όλοι καμπανίτη, και οι ορντινάντσες πήγαιναν με τα λευκά τα γάντια τους από τραπέζι σε τραπέζι, για να κερνούν. Ύστερα όμως έπρεπε να τραγουδήσουν τα «Χελιδόνια» γι’ άλλη μια φορά, παντελώς αδιάφορο, έπρεπε να το κάμουν, είτε κοντανάσαιναν πλέον είτε όχι!

Σε μια σειρά στάθηκαν επάνω στο πόντιουμ, το οποίο έπιανε τη μια στενή πλευρά της αίθουσας, κι έκαμναν γλυκά ματάκια. Οι ώμοι κι οι βραχίονές τους ήταν γυμνοί, και τα κοστούμια τους ήταν φτιαγμένα έτσι, ώστε έδειχναν ανοιχτόγκριζα γελέκα με πιο σκουρόχρωμα φράκα με ουρές χελιδονιών από πάνω. Επιπλέον φορούσαν γκρίζες κάλτσες κι ανοιχτά υποδήματα με πολύ ψηλά τακούνια. Ήταν ξανθές και μελαχρινές, καλοσυνάτες τροφαντές και κάποιες ενδιαφέρουσας ισχνότητας, κάποιες με εντελώς χαρακτηριστικά θαμπές, κατακόκκινες παρειές και άλλες, οι οποίες ήταν στο πρόσωπο τόσο άσπρες σαν κλόουν. Αλλά η ομορφότερη απ’ όλες ήταν η μικρή, η καστανή με τους παιδικούς βραχίονες και τ’ αμυγδαλωτά περιγραμμένα μάτια, με την οποία τώρα δα χόρευε ο βαρόνος Χάρρυ. Και η βαρόνη Άννα έβρισκε πως τούτη ήταν η ομορφότερη, και συνέχιζε να χαμογελά.

Τώρα τραγουδούσαν τα «Χελιδόνια», κι ο ανθυπολοχαγός φον Γκέλπζάτελ τις συνόδευε, στρέφοντας προς το μέρος τους το κεφάλι με τον κορμό του γερμένο προς τα πίσω κι αγγίζοντας συγχρόνως με τους διάπλατα ανοιγμένους βραχίονές του τα πλήκτρα. Τραγουδούσαν με μια φωνή πως είναι τάχα ελεύθερα πουλιά, που έχουν ήδη ταξιδέψει σ’ ολάκερο τον κόσμο και πως κλέβουν όλες τις καρδιές, όταν πετούν και φεύγουν. Τραγουδούσαν ένα άκρως μελωδικό τραγούδι, το οποίο άρχιζε με τα λόγια:

Ναι, ναι, το στρατιωτικό,

πόσο πολύ το αγαπώ!

και τελείωνε επίσης εντελώς όμοια. Ύστερα όμως τραγούδησαν έπειτα από καταιγισμό παραγγελιών ακόμη μια φορά το τραγούδι των χελιδονιών, και οι κύριοι, οι οποίοι το ήξευραν ήδη από στήθους εξ ίσου καλά μ’ εκείνες, συμφωνούσαν ενθουσιασμένοι:

Σαν τα χελιδόνια ξαναρθούν,

Τότε θα ιδούν! Τότε θα ιδούν!

Η αίθουσα τρανταζόταν απ’ τα τραγούδια, απ’ τα γέλια και τα κουδουνίσματα και τα χτυπήματα των ποδιών με τους πτερνιστήρες, που κρατούσαν τον ρυθμό.

Και η βαρόνη Άννα γελούσε με την όλη φασαρία κι ευθυμία· είχε ήδη όλη τη βραδιά τόσο πολύ γελάσει, που το κεφάλι της κι η καρδιά της πονούσαν απ’ αυτό και θά ’χε κλείσει ευχαρίστως τα μάτια της να γαληνέψει και να μείνει στο σκοτάδι, εάν ο Χάρρυ δεν επιδείκνυε τόσο ζήλο για το πράγμα… «Απόψε είμαι χαρούμενη», είχε εκφραστεί πρωτύτερα, κάποια στιγμή, σαν να το πίστευε κι η ίδια, στην ομοτράπεζή της· τούτο όμως της απέφερε μία σιωπή κι ένα βλέμμα σκωπτικό, οπόταν κι αναλογίστηκε πως δεν είθισται μεταξύ των ανθρώπων να λέγονται τα τοιαύτα. Εάν ήταν κανείς χαρούμενος, τότε συμπεριφερόταν και ανάλογα· το να το διαπιστώνει και να το εκφράζει ήταν ήδη τολμηρό και παράξενο· το να πει όμως «Είμαι θλιμμένη» θα ήταν παντελώς αδύνατον.

Η βαρόνη Άννα είχε μεγαλώσει σε τόσο μεγάλη μοναχικότητα και ηρεμία, στο υποστατικό του πατέρα της στο πέλαγος, ώστε είχε ακόμη σε υπερβολικό βαθμό την τάση, να μην προσέχει τις αλήθειες αυτές, μολονότι φοβόταν μην ξενίζει τους ανθρώπους, και διακαώς επιθυμούσε να είν’ ακριβώς όπως κι οι άλλοι, για να την αγαπούν κι εκείνη λίγο… Είχε ωχρά χέρια και σταχτόξανθα μαλλιά, τα οποία παραήταν βαριά συγκριτικά με το στενό προσωπάκι της με τα λεπτεπίλεπτα οστά. Ανάμεσα στ’ ανοιχτόχρωμα τα φρύδια της υπήρχε μια κάθετη ρυτίδα, η οποία έδιδε στο χαμόγελό της κάτι τι το πιεσμένο και πληγωμένο…

Έτσι είχαν τα πράγματα μ’ αυτήν, που τον σύζυγό της τον αγαπούσε… Και να λείπουν οι γέλωτες! Τον αγαπούσε μάλιστα ακόμη και παρά την ιστορία με τα κουλούρια, τον αγαπούσε δειλά κι ελεεινά, μολονότι εκείνος την απατούσε και καθημερινά κακομεταχειριζόταν την καρδιά της σαν αγόρι, υπέφερε απ’ αγάπη για εκείνον σαν μια γυνή η οποία περιφρονεί τη δική της τη λεπτότητα κι αδυναμία και ξεύρει πως η δύναμη κι η ισχυρή ευτυχία έχουν το δίκαιο σ’ αυτήν τη γη. Ναι, αφοσιώθηκε σε τούτη την αγάπη και στα βάσανά της, όπως είχε αφοσιωθεί και στον ίδιον τον καιρό εκείνο, όταν σε κάποια σύντομη κρίση τρυφερότητας την είχε ζητήσει: με την άσβεστη λαχτάρα ενός μοναχικού κι ονειροπόλου πλάσματος για τη ζωή, το πάθος και του συναισθήματος τις θύελλες…

Μέτρο τριών τετάρτων και τσουγκρίσματα ποτηριών, - οχλοβοή, αντάρα, ψίθυροι και βήματα χορού: τούτος ήταν ο κόσμος του Χάρρυ και το βασίλειό του· κι ήταν το βασίλειο των ονείρων της, επειδή η ευτυχία ήταν εκεί, η συνήθεια, η αγάπη κι η ζωή.

Κοινωνικότητα! Άκακη, γιορταστική κοινωνικότητα, αποχαυνωτικό, εξευτελιστικό, πλανερό φαρμάκι γιομάτο άκαρπα θέλγητρα, λάγνα εχθρά του λογισμού και της γαλήνης, είσαι κάτι το τρομερό! – Εκεί καθόταν, τα βράδια και τις νύχτες, μαρτυρώντας από την κραυγαλέα αντίθεση μεταξύ της πλήρους κενότητας και μηδαμινότητας τριγύρω και της δεσπόζουσας συγχρόνως πυρετώδους έξαρσης συνεπεία του κρασιού, του καφέ, της αισθησιακής της μουσικής και του χορού, καθόταν κι έβλεπε πώς μάγευε ο Χάρρυ όμορφες και χαρούμενες γυναίκες, όχι επειδή τον έκαμναν εκείνες ιδιαίτερα ευτυχή, αλλά επειδή το απαιτούσε η δική του η ματαιοδοξία να επιδεικνύεται ενώπιον των ανθρώπων με εκείνες, όπως κάποιος ευτυχής ο οποίος είναι καλοζωισμένος, επ’ ουδενί αποκλεισμένος, μην γνωρίζοντας καμμίαν αποθυμιά… Πόσο κακό τής έκαμνε εκείνη η ματαιοδοξία, και πόσο αυτή εν τούτοις την αγαπούσε! Πόσο γλυκό ήταν ν’ ανακαλύπτει πως εκείνος έδειχνε ωραίος, νέος, μεγαλοπρεπής και σαγηνευτικός! Πώς η αγάπη των άλλων για ’κείνον έκαμνε τη δική της να φλέγεται βασανιστικά!… Κι όταν παρέρχονταν αυτά, όταν στο τέλος μιας γιορτής, που αυτή την περνούσε γύρω απ’ το άτομό του μ’ απόγνωση και μ’ οδύνη, εκείνος το παραέκαμνε με τ’ αδαή κι εγωιστικά εγκώμια εκείνων των ωρών, τότε έρχονταν εκείνες οι στιγμές, όπου το μίσος της κι η περιφρόνησή της γίνονταν ίσα με την αγάπη της, όπου εκείνη τον έλεγε «ανθρωπάκι» και «παιδαρέλλι» μέσα στην καρδιά της κι επιζητούσε με τη σιωπή να τον τιμωρήσει, με γελοία, απεγνωσμένη σιωπή…

Τα λέγουμε καλά, μικρή βαρόνη Άννα; Να πούμε τι κρύβεται πίσω απ’ το φτωχό σου το χαμόγελο, ενόσω τραγουδούν τα «Χελιδόνια»; - Και θά ’ρθει ’κείνη η άθλια κι αναξιοπρεπής κατάσταση στην οποία εσύ θα κείτεσαι στην κλίνη σου κατά το πρωί έπειτα από την άκακη την κοινωνικότητα και θα σπαταλάς τις πνευματικές σου τις δυνάμεις με το να συλλογίζεσαι τους αστεϊσμούς, τα ευφυολογήματα, τις καλές τις αποκρίσεις που θα έπρεπε να είχες βρει, για νά ’σαι αξιαγάπητη, και που δεν βρήκες. Και θά ’ρθουν ’κείνα τα όνειρα γύρω στα χαράματα, που εσύ, αποκαμωμένη από τον πόνο, στον ώμο του θα κλαίγεις, και που εκείνος θα επιζητήσει να σε παρηγορήσει με κάποιο απ’ τα κενά, τα ευγενικά, τα συνηθισμένα τα λόγια του κι εσένα ξαφνικά θα σε πλημμυρίσει και θα σε κάμει να αισχύνεσαι ο παραλογισμός που έγκειται στο ότι στον ώμο του για όλον τον κόσμο κλαίγεις…

Κι εάν αρρώσταινε εκείνος, ψέματα; Μαντεύουμε σωστά πως από μια μικρή, αδιάφορη κακοδιαθεσία απ’ τη δική του την πλευρά εσένα σου ανοίγεται ένας ολάκερος κόσμος όνειρα, στα οποία τον βλέπεις ως τον δικό σου πάσχοντα κλινήρη, στα οποία εκείνος κείτεται ανήμπορος και καταβεβλημένος ενώπιόν σου και εν τέλει, εν τέλει σου ανήκει; Ντροπή να μην αισθάνεσαι! Αποστροφή να μην νιώθεις! Ο καημός βγαίνει ολίγον τι άσχημα ενίοτε, - εμείς το ξεύρουμε, το βλέπουμε, αχ, φτωχή, μικρή ψυχή, άλλα εντελώς περιμέναμε απ’ τα ταξίδια μας! Αλλά για τον νεαρό τον εύελπι με τα πολύ μεγάλα βλέφαρα θα μπορούσες λιγάκι να γνοιαστείς, εκείνος που κάθεται δίπλα σου και που ευχαρίστως θα συνένωνε τη μοναχικότητά του με τη δική σου. Γιατί τον αποστέργεις; Γιατί τον περιφρονείς; Επειδή αυτός είν’ απ’ τον κόσμο τον δικό σου κι όχι από τον άλλον, όπου δεσπόζει ευθυμία κι υπερηφάνεια, ευτυχία, ρυθμός κι αίσθημα νικητή; Ασφαλώς, είναι δύσκολο στον έναν τον κόσμο να μην είσαι σαν στο σπίτι σου και μήτε και στον άλλον, - εμείς το ξεύρουμε! Δεν υπάρχει όμως συμφιλίωση καμμία…

Οι επιδοκιμασίες αντήχησαν μαζί με τον επίλογο του ανθυπολοχαγού φον Γκέλπζάτελ, - τα «Χελιδόνια» είχαν τελειώσει. Δίχως να χρησιμοποιούν τα σκαλοπάτια, πηδούσαν από το πόντιουμ κάτω, με γδούπους και με ταλαντεύσεις, κι οι κύριοι σπρώχνονταν, για να τις βοηθήσουν. Ο βαρόνος Χάρρυ βοήθησε τη μικρή, την καστανή με τους παιδικούς βραχίονες, το έκαμε διεξοδικά και με κατανόηση. Έζωσε με το έναν του τον βραχίονα τους μηρούς της και με τον άλλον τη μέση της, πήρε τον χρόνο του, για να την αποθέσει, και την κουβάλησε σχεδόν ως το τραπεζάκι με τον καμπανίτη, όπου γέμισε το ποτήρι της, μέχρι που ξεχείλισε, και τσούγκρισε μαζί της, αργά-αργά και όλο υπονοούμενα, κοιτάζοντάς την μ’ ένα αφηρημένο κι επίμονο χαμόγελο μες στα μάτια. Είχε πιει πολύ, κι η ουλή φάνταζε κατακόκκινη στο άσπρο του μέτωπο, το οποίο έκαμνε μεγάλη αντίθεση με το ξαναμμένο το πρόσωπό του· ήταν όμως ευδιάθετος κι ανέμελος, απολύτως εύθυμα αναστατωμένος κι ανέφελος από το πάθος.

Το τραπέζι ήταν απέναντι από ’κείνο της βαρόνης Άννας, στην απέναντι μακριά πλευρά της αίθουσας, κι ενώ εκείνη αντάλλασσε κάποια αδιάφορα λόγια με κάποιον κοντά της, αφουγκραζόταν διψασμένη το γέλιο εκεί απέναντι, παρακολουθούσε αδιάντροπα και στα κλεφτά την κάθε μία κίνηση, - σ’ εκείνη την παράξενη κατάσταση γιομάτη επώδυνη υπερένταση, που επιτρέπει σε κάποιον μηχανικά και κρατώντας όλους τους κοινωνικούς τους τύπους να διατηρεί μία συζήτηση με κάποιο πρόσωπο και συγχρόνως να είναι πνευματικά εντελώς αλλού, πάει να πει σε κάποιο άλλο πρόσωπο, το οποίο παρατηρεί…

Μια ή δυο φορές τής φάνηκε σαν να συνάντησε το βλέμμα του μικρού «Χελιδονιού» το δικό της… Τη γνώριζε; Ήξευρε ποια ήταν; Πόσο ωραία ήταν! Πόσο θρασεία κι απερίσκεπτα ολοζώντανη και πλάνα! Εάν ο Χάρρυ την αγαπούσε, έλειωνε για ’κείνη, υπέφερε για ’κείνη, θα το συγχωρούσε, θα το καταλάβαινε, θα το συναισθανόταν. Και ξαφνικά ένιωσε πως η δική της η αποθυμιά για το μικρό «Χελιδόνι» ήταν πιο θερμή και πιο βαθειά απ’ του Χάρρυ.

Το μικρό «Χελιδόνι»! Μεγαλοδύναμε, την έλεγαν Έμμυ κι ήταν βαθύτατα κοινή. Αλλά ήταν θαυμάσια με τις μαύρες τις τούφες των μαλλιών της, που τύλιγαν το μεγάλο, λάγνο πρόσωπο, με τα σκούρα περιγραμμένα μάτια τ’ αμυγδαλωτά, το μεγάλο στόμα της όλο λευκά δόντια αστραφτερά και με τους καστανούς, τους αβρά και δελεαστικά σχηματισμένους βραχίονές της· και τ’ ωραιότερο σ’ αυτήν ήταν οι ώμοι της, οι οποίοι σε κάποιες κινήσεις συγκεκριμένες στρέφονταν μέσα στις αρθρώσεις μ’ έναν ασύγκριτα ευλύγιστο τρόπο… Ο βαρόνος Χάρρυ ήταν όλος ενδιαφέρον για ’κείνους τους ώμους· δεν ήθελε μήτε ν’ ακούσει καν πως θα τους κάλυπτε, αλλά διεξήγε θορυβώδη μάχη για το σάλι, το οποίο της είχε σφηνωθεί στο κεφαλάκι της να το φορέσει, - και μ’ όλ’ αυτά κανείς δεν πρόσεξε απ’ άκρη σ’ άκρη, μήτε ο βαρόνος Χάρρυ, μήτε η σύζυγός του, μήτε και κανένας άλλος, πως εκείνο το μικρό, το παραμελημένο πλάσμα, το οποίο το κρασί το έκαμνε συναισθηματικό, ολάκερο το βράδυ κοίταζε λιγωμένα τον εύελπι απέναντι, ο οποίος είχε εκδιωχθεί πρωτύτερα από το κλειδοκύμβαλο ελλείψει ευρυθμίας. Τα γλαρωμένα τα μάτια του και ο τρόπος του παιξίματός του την είχαν θαμπώσει, της φαινόταν ευγενής, ποιητικός κι από κάποιον άλλον κόσμο, ενώ η υπόσταση κι η φύση του βαρόνου Χάρρυ της φάνταζαν υπερβολικά γνώριμες και πληκτικές, κι ήταν πολύ δυστυχής και όλο στενοχώρια, που ο εύελπις απ’ τη δική του την πλευρά δεν της έδινε το παραμικρό σημάδι αγάπης…

Τα κατά πολύ καμένα κεριά έκαιγαν θαμπά μέσα στον καπνό των σιγαρέτων που ήταν αιωρούμενος σε καστανωπά στρώματα επάνω απ’ τα κεφάλια τους. Μυρουδιά καφέ διαχεόταν στην αίθουσα. Μια άνοστη και βαρειά ατμόσφαιρα, γιορταστική αντάρα, αχνός κοινωνικότητας, που έγινε ασφυκτικός κι έφερνε σύγχυση από τα τολμηρά τ’ αρώματα των «Χελιδονιών», κάθισε επάνω απ’ όλα, τα τραπεζάκια με τα λευκά καλύμματα και τις παγωνιέρες του καμπανίτη, τους ξενυχτισμένους και περιχαρείς ανθρώπους και τα βουητά, τους γέλωτες, τα χαχανητά και τα ερωτικά τα πειράγματά τους.

Η βαρόνη Άννα δεν ομιλούσε πλέον. Η απόγνωση κι εκείνο το τρομερό το ταίριασμα αποθυμιάς, ζήλιας, αγάπης και αυτοπεριφρόνησης, το οποίο αποκαλούν ζηλοτυπία και το οποίο δεν θα υφίστατο, εάν ο κόσμος ήταν αγαθός, είχαν κάμει την καρδιά της υποχείριό τους τόσο πολύ, που εκείνη δεν είχε πλέον τη δύναμη να προσποιείται. Μακάρι να έβλεπε, τι της συνέβαινε, μακάρι να αισθανόταν ντροπή για ’κείνη, ώστε έστω ένα κάποιο αίσθημα, που θα σχετιζόταν μ’ εκείνη, στο στήθος του να γεννιόταν.

Κοίταζε απέναντι… Το παιγνίδι εκεί πέρα είχε παραγίνει ολίγον τι, κι οι πάντες τον παρακολουθούσαν με γέλια και περιέργεια. Ο Χάρρυ είχε σκαρφιστεί έναν καινούργιο τρόπο τρυφερής πάλης με το μικρό «Χελιδόνι». Επέμενε ν’ αλλάξει μαζί της δαχτυλίδια, και πιέζοντας τα γόνατά του στα δικά της, την κρατούσε ακίνητη στην καρέκλα, άρπαζε περίχαρης κι έπειτα από τρελό κυνήγι το χέρι της και προσπαθούσε ν’ ανοίξει τη μικρή, σφιγμένη γροθιά της. Εν τέλει υπερνίκησε εκείνος. Κι υπό τις θορυβώδεις επιδοκιμασίες της ομήγυρης της απέσπασε με πολύ κόπο το στενό δαχτυλίδι με τον όφι και πέρασε με το στανιό τη δική του τη βέρα θριαμβευτικά στο δάχτυλό της.

Τότε σηκώθηκε η βαρόνη Άννα. Θυμός και πόνος, η αποθυμιά, να πάει με τη θλίψη της για την αγαπημένη τη μικρότητά του να κρυφτεί στο σκοτάδι, η απεγνωσμένη επιθυμία, να τον τιμωρήσει μ’ ένα σκάνδαλο, κάπως να στρέψει την προσοχή του επάνω της, την κατέλαβαν. Χλωμή έσπρωξε πίσω την καρέκλα της και πήγε διασχίζοντας την αίθουσα προς την πόρτα.

Προκλήθηκε κάποια αίσθηση. Σοβαροί και ξεμέθυστοι κοιτάζονταν όλοι. Κάνα δυο κύριοι φώναξαν με δυνατή φωνή τον Χάρρυ με τ’ όνομά του. Ο θόρυβος κόπασε.

Και τότε συνέβη κάτι τι εντελώς παράξενο. Το «Χελιδόνι» η Έμμυ λοιπόν πήρε με πλήρη αποφασιστικότητα το μέρος της βαρόνης Άννας. Θέλετε, διότι κάποιο εν γένει γυναικείο ένστικτο για τον πόνο και την πάσχουσα αγάπη καθόρισε τη συμπεριφορά της, θέλετε, διότι ο δικός της ο καημός για τον εύελπι με τα κουρασμένα βλέφαρα την έκαμε να δει στη βαρόνη Άννα μίαν αδελφή ψυχή, - η πράξη της προκάλεσε γενική κατάπληξη.

«Είστε χυδαίος!», είπε δυνατά μες στη δεσπόζουσα σιγή, σπρώχνοντας προς τα πίσω τον κατάπληκτο βαρόνο Χάρρυ. Τούτη τη μία πρόταση: «Είστε χυδαίος!» Κι ύστερα βρέθηκε με μιας δίπλα στη βαρόνη Άννα, η οποία κρατούσε ήδη το πόμολο της πόρτας.

«Συγχωρήστε με!», είπε τόσο σιγανά, σαν να μην άξιζε κανείς άλλος τριγύρω να τ’ ακούσει. «Ορίστε το δαχτυλίδι.» Και λέγοντας αυτό έβαλε τη βέρα του Χάρρυ στο χέρι της Άννας. Και ξαφνικά ένιωσε η βαρόνη Άννα το μεγάλο, ζεστό προσωπάκι της κορασίδας επάνω από ’κείνο το χέρι της κι ένα αβρό, εγκάρδιο φιλί να το καίει. «Συγχωρήστε με!», ψιθύρισε το μικρό «Χελιδόνι» άλλη μια φορά κι ύστερα έφυγε τρέχοντας.

Η βαρόνη Άννα όμως έστεκε απ’ έξω στο σκοτάδι, ζαλισμένη ακόμη, και περίμενε, μέχρι να πάρει εκείνο το απρόσμενο συμβάν μέσα της μορφή και νόημα. Κι ήρθε και μια κάποια ευτυχία, μια γλυκειά, θερμή και κρύφια ευτυχία έκλεισε τα μάτια της κάποια στιγμή…

Αρκεί! Ως εδώ και μη παρέκει! Δείτε όμως την πολύτιμη, τη μικρή τη λεπτομέρεια! Εκεί έστεκε, εντελώς σαγηνεμένη και μαγεμένη, επειδή κάποια περιπλανώμενη είχε κάμει την αποκοτιά, να της φιλήσει το χέρι!

Εμείς σε αφήνουμε, βαρόνη Άννα, σε φιλούμε στο μέτωπο, έχε ’γεια, αναχωρούμε με σπουδή μεγάλη! Μόνο κοιμήσου! Θα ονειρεύεσαι όλη τη νύχτα το «Χελιδόνι», που ήρθε κοντά σου, και θα είσαι λίγο ευτυχής.

Διότι μια κάποια ευτυχία, ένα μικρό ρίγος και μια μέθη ευτυχίας εγγίζει την καρδιά, όταν εκείνοι οι δυο κόσμοι μεταξύ των οποίων πλανάται πέρα-δώθε η αποθυμιά συνευρίσκονται σε κάποια σύντομη, απατηλή προσέγγιση.

 

Μετάφραση από τα Γερμανικά: Αλέξανδρος Κυπριώτης

 

Το διήγημα του Thomas Mann "Μια κάποια ευτυχία. Σπουδή" δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1904 στο πρώτο τεύχος του περιοδικού Die Neue Rundschau [Η Νέα Επιθεώρηση] στο Βερολίνο με τον τίτλο "Ein Glück. Studie" και συμπεριλήφθηκε δέκα χρόνια αργότερα στη συλλογή διηγημάτων Das Wunderkind [Το παιδί-θαύμα]. Η συγκεκριμένη μετάφραση είναι αφιερωμένη στη Λένα Κ. και συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή διηγημάτων του Τόμας Μανν Συγκεχυμένα ανέρχονται τα λησμονημένα που κυκλοφορεί στα Ελληνικά από τις εκδόσεις Ίνδικτος. Διαβάστε μια εισαγωγή στη ζωή και το έργο  του Τόμας Μανν, η οποία συμπεριλαμβάνεται στο βιβλίο του  Τόνιο Κραίγκερ. Ο Μάριο και ο μάγος, το οποίο κυκλοφορεί επίσης από τις εκδόσεις Ίνδικτος. Επισκεφθείτε τη σελίδα της βιβλιοnet για τον Τόμας Μανν και δείτε ποια βιβλία του κυκλοφορούν στα Ελληνικά.

© Εκδόσεις Ίνδικτος + Alexandros Kypriotis